O celuloide pantasma: O Barco de Valdeorras protagoniza a primeira película galega

Poucas veces a historia do cine galego puido remontarse tan atrás no tempo como neste caso. Un eclipse solar, unha cámara rudimentaria e unha localidade da comarca de Valdeorras entrelázanse nun dos capítulos máis fascinantes e, á vez, máis descoñecidos do patrimonio audiovisual de Galicia. A filmación do eclipse de 1912, con veciños de O Barco de Valdeorras como protagonistas absolutos, consolídase como a película máis antiga conservada na memoria fílmica da comunidade, segundo adiantou La Voz de Galicia nunha recente exclusiva.

Un instante de vinte segundos para a posteridade

Aquel 17 de abril de 1912, o ceo de Galicia experimentou unha desas anomalías que durante séculos detiveron o corazón da humanidade. As condicións de luz natural víronse bruscamente alteradas por un fenómeno astronómico que historicamente xerou unha resposta social que oscila entre o pavor máis primario e a máis pura fascinación. Capturar aquela reacción colectiva en plena rúa, coa tecnoloxía da época, requiría unha determinación e unha loxística notables. Demasiado esforzo para un resultado aparentemente efémero.

Non é menor o dato material do que aquela gravación supoñía a nivel técnico. A cinta, considerada hoxe como a orixe documentada do cine en solo galego, apenas duraba vinte segundos. No entanto, logrou encapsular a esencia dunha sociedade rural agochada na xeografía interior de Ourense. Ese breve fragmento de tempo contiña un cento de fotogramas nos que quedaron impresas as sombras e os xestos dos habitantes da comarca de Valdeorras ante un fenómeno que sobrepasaba a súa comprensión cotiá. Quen apertou o obturador logrou inmortalizar un instante irrepetible da historia local.

O misterio da bobina perdida

O certo é que o paso do tempo non foi magnánimo con esta xoia patrimonial. A pesar de ter logrado bater o rexistro histórico como a filmación máis antiga localizada en Galicia, a cinta física atópase na actualidade extraviada. Cómpre recordar que o celuloide de principios do século XX era un material sumamente volátil, propenso á degradación química, a sufrir os estragos da humidade e, sobre todo, a desaparecer en incendios que asolaron numerosas filmotecas en todo o mundo.

Ninguén sabe a ciencia certa que ocorreu con aquel rolo tras ser revelado e exhibido na súa época. O rastro da película do eclipse de O Barco dilúese nun labirinto de arquivos incompletos, herdanzas perdidas e cuartos de lavado esquecidos. Quedan as imaxes estáticas que testemuñan a filmación, testemuños gráficos dun plató ao ceo aberto onde os veciños miraban ao ceo cunha mestura de curiosidade e desacougo. E, por suposto, queda o peso da frustración historiográfica para os investigadores que perseguen o seu paradoiro actual. Unha perda incalculable para as Midlands galegas e para o conxunto do país.

O reflexo dunha sociedade baixo as sombras

Máis alá da anécdota astronómica e do valor documental da propia cinta, o que aquela filmación representaba era un fresco social de incalculable valor etnográfico. Poñer unha cámara de cine nunha localidade da Galicia interior en 1912 significaba introducir a modernidade de golpe nun contorno de vida predominantemente agrario. O mecanismo de rexistrar o movemento, de atrapar o tempo real nun carrete, chocaba frontalmente co ritmo pausado dos traballos tradicionais na beira do río Sil.