Benito Jerónimo Feijoo, coñecido polos seus contemporáneos como “padre Feijoo” ou “padre Mestre”, foi unha figura singular na Galicia do século XVIII. Nado en 1676 e falecido en 1764, dedicou gran parte da súa vida a escribir ensaios que cuestionaban crenzas populares e difundían coñecementos científicos básicos nunha España que empezaba a asomarse á modernidade. A súa obra, repartida en coleccións como o Teatro crítico universal e as Cartas eruditas e curiosas, segue presente na memoria cultural da comunidade galega.
Unha vida monástica ao servizo do pensamento
Pertencente á orde benedictina, Feijoo combinaba a rutina monástica coa curiosidade intelectual. Non era un revolucionario; o seu ton era o dun profesor que dialoga e, cando é necesario, corrige. A diferenza doutros ilustrados europeos que rompián cos vínculos coa institución eclesiástica, el mantívose dentro dela e aproveitou esa posición para introducir ideas novas sen renunciar á súa condición relixiosa. Esta dobre pertenza —ao claustro e ao salón de lectura— permitíulle interpelar tanto á comunidade culta como ao lector común.
Os seus escritos, publicados ao longo de varias décadas na primeira metade do século XVIII, buscaban desmontar supersticións e promover unha mirada crítica fronte á tradición. Feijoo apelaba á observación e ao sentido común, e utilizaba frecuentemente exemplos prácticos para explicar fenómenos naturais ou desmontar fraudes. Por iso, o seu lenguaje chegou a un público máis amplo que o de moitos tratadistas da época: falaba de reloxos, cometas, medicinas e costumes, temas que interesaban tanto nas aldeas como nas cidades.
A amplitude do seu proxecto intelectual tamén se reflicte na cantidade de materiais que reuniu: as súas coleccións organizáronse en múltiples tomos que circularon por bibliotecas privadas e casas relixiosas tanto en Galicia como no resto de España. Este eco local contribuíu á súa perdurabilidade, pois en cidades como Ourense, Lugo ou A Coruña os seus textos circularon en formato impreso e en lectura pública moito antes de que se falase de «difusión científica» como profesión.
Feijoo e a Ilustración española: entre a crítica e a cautela
A figura de Feijoo adoita situarse na antecámara da Ilustración española. Non é unha exageración: abriu espazos para o debate racional nun momento no que a cultura oficial tendía á confesionalidade e ao mantemento de costumes herdados. Con todo, o seu método non foi o da confrontación directa. Preferiu o ensaio, a ironía medida e o exemplo práctico. Evitou o desafío directo á autoridade eclesiástica que lle puidera custar a persecución, sen deixar de cuestionar o que consideraba absurdo.
A súa obra, lida hoxe, revela ambivalencias que a historia intelectual debe asumir. Por un lado, Feijoo loitou contra a astrología vulgar, rexeitou remedios milagrosos e denunciou fraudes médicos. Por outro, non rompeu coa fe nin coas estruturas sociais da súa época; mantivo unha visión na que a relixión e a razón podían coexistir. Esta mestura, que podería verse como prudencia, déelle capacidade para influír en sectores amplos da sociedade española e galega, que viron nel unha ponte entre tradición e renovación.
En Galicia, o seu legado foi asumido por xeracións posteriores: os conservadores atoparon na súa defensa da orde un exemplo de moderación, mentres que os reformistas extraeron dos seus textos un impulso crítico para promover cambios na educación e na economía. A historia da cultura galega non podería entenderse sen este antecedente ilustrado, que, a pesar do seu orixe eclesiástico, serviu para alimentar o debate público nos séculos XIX e XX.
Repercusión actual e leccións para o presente
Hoxe en día, cando en internet proliferan as fake news e as solucións rápidas, a figura do pai Feijoo volve ser relevante. Os seus ensaios defendían ferramentas que hoxe chamaríamos alfabetización científica e pensamento crítico: verificar, razonar e desconfiar do que non se pode probar. Non se trata só dunha nostalgia por un autor canónico; hai unha lição práctica na súa forma de argumentar: atraer ao lector con exemplos próximos e desmontar o erro con paciencia, non con dogmatismo.
En Galicia, a súa presenza é visible en nomes de rúas, en edicións das súas obras e en estudos académicos que destacan o seu papel como precursor da modernización cultural. Institucións educativas e bibliotecas conservan exemplares antigos dos seus tomos; universidades e centros de investigación organizan conferencias e seminarios que recuperan o seu legado para analizar problemas actuais, desde a polarización informativa ata a resistencia ao cambio en zonas rurais.
Os responsables actuais de políticas públicas de cultura e educación poderían tomar nota da estratexia de Feijoo: non impor, senón explicar. A modernidade que él promovía non se limitaba a adoptar novas técnicas; implicaba formar ás persoas para que entendesen por que certas prácticas son máis eficaces que outras. Esta pedagogía, aplicada no século XVIII, segue sendo útil cando hai que introducir reformas sanitarias, ambientais ou tecnolóxicas en comunidades con fortes raíces tradicionais.
Sen esquecer que a súa figura tamén interpela aos historiadores: como medir a influencia dun escritor moderado fronte aos que plantean rupturas radicais? A resposta non é unívoca. En Galicia, hoxe máis que nunca, interesa repensar a Feijoo non como un capítulo pechado, senón como un exemplo de como a crítica e a prudencia poden operar xuntas para impulsar cambios sostibles.
A historia da rexión incorpora así a un home que, vestido con hábito benedictino, púxose a escribir sobre cometas e tertulias, sobre remedios e supersticións. A súa voz, nacida en 1676 e conservada ata a súa morte en 1764, segue sendo un faro pequeno pero claro: ilumina camiños para os que queren combinar respecto pola tradición e fe na razón. E para unha Galicia que continúa debatendo a súa identidade e o seu porvir, ese equilibrio segue sendo unha lección pertinente.
Información adiantada en exclusiva por A Voz de Galicia.
