O glaucoma, un conxunto de enfermidades que danan o nervio óptico, é a segunda causa de cegueira no mundo e pode desenvolverse sen síntomas perceptibles. O 12 de marzo conmemórase o Día Mundial del Glaucoma para sensibilizar sobre o seu diagnóstico precoz e o seu tratamento oportuno. Segundo a Organización Mundial de la Salud e datos replicados polo Hospital Clínic de Barcelona, afecta a millóns de persoas e a súa incidencia aumenta co envellecemento poboacional. A prevención e as revisións oftalmolóxicas periódicas son as principais ferramentas para evitar perdas visuais irreversibles.
As cifras globais son escalofriantes: estímase que existen arredor de 60 millones de persoas afectadas por glaucoma en todo o planeta. Os expertos advirten que, polo envellecemento demográfico, esa cifra podería incrementarse ata un 45% e chegar aos 111,8 millones en 2040. En España, o glaucoma está presente en aproximadamente o 2% da poboación maior de 40 anos, e calcúlase que arredor dun millón de persoas poderían estar afectadas.
Un dos maiores problemas clínicos e de saúde pública é que case a metade dos casos permanecen sen diagnosticar. A enfermidade adoita comezar por perda de visión periférica, un cambio tan gradual que moitos pacientes non perciben alteracións ata fases avanzadas. Se non se detecta e trata a tempo, o glaucoma pode causar baixa visión e, en torno ao 5% dos casos, cegueira total.
Riscos e factores asociados
O glaucoma pode aparecer a calquera idade, pero o risco elévase a partir dos 60 anos; estudos sinalan unha incidencia que aumenta nese grupo etario. Outros factores de risco inclúen antecedentes familiares, miopía elevada, traumatismos ou inflamacións oculares, e certos tratamentos que elevan a presión intraocular. A hipertensión ocular non sempre equivale a glaucoma, pero si é un marcador que obriga a vixilancia estreita.
A presión intraocular depende do equilibrio entre a produción e o drenaxe do humor acuoso, o líquido que enche e mantén a forma do ollo. Cando ese fluído non sae correctamente polo ángulo de drenaxe —a malla trabecular—, a presión pode elevarse e comprimir o nervio óptico. Con todo, existen formas de glaucoma nas que a presión se mantén en rangos considerados normais, o que complica o diagnóstico.
«Os danos no nervio óptico adoitan estar relacionados cunha presión alta nos ollos. Con todo, o glaucoma pode producirse mesmo con unha presión ocular normal.»
Por todo iso, a valoración oftalmolóxica completa —que inclúe tonometría, exame do nervio óptico e perimetría para avaliar o campo visual— resulta esencial, especialmente en persoas con factores de risco. A detección precoz permite iniciar tratamentos que frenen ou ralenticen a progresión da enfermidade.
Prevención, diagnóstico e tratamento
A prevención pasa por revisións periódicas. As probas de cribado e o seguimento en atención primaria ou en consultas de oftalmoloxía detectan cambios antes de que se produzan perdas notables. Para pacientes con sospeita, existen probas complementarias como a tomografía de coherencia óptica (OCT) que cuantifica o dano nas fibras do nervio óptico.
O tratamento tradicional baséase en reducir a presión intraocular mediante colirios hipotonizantes, procedementos con láser ou cirurxía para mellorar o drenaxe do humor acuoso. A elección depende do tipo de glaucoma, da súa gravidade e da resposta do paciente a terapias previas. Aínda que non existe cura que repare o dano xa producido, as estratexias dispoñibles poden preservar a visión cando se aplican a tempo.
Ademais do control médico, a educación do paciente é clave: adherencia á medicación, controis regulares e evitar actividades ou fármacos que poidan elevar a presión ocular. Os sistemas de saúde deben priorizar programas de cribado na poboación de risco para reducir a proporción de casos non diagnosticados.
Organizacións sanitarias e profesionais inciden na necesidade de campañas informativas que desmonten a idea de que a perda visual por glaucoma é inevitable. A combinación de detección temperá, seguimento axeitado e tratamentos individualizados pode reducir significativamente a carga de incapacidae visual asociada a esta enfermidade.
En Galicia, como no resto de España, oftalmólogos e centros de referencia subliñan a importancia de acudir ao especialista ante calquera cambio visual e de incluír revisións oftalmolóxicas na atención preventiva a partir dos 40 anos. A cegueira por glaucoma é, moitas veces, unha traxedia evitable se se actúa con rapidez e constancia.
