A familia do último vigués fusilado pide que os libros de historia o chamen asasinado

VIGO. Case medio século despois daquel amencer fatídico en Hoyo de Manzanares, a familia do último vigués executado pola ditadura franquista deu un paso máis. Non se conforman coa declaración de nulidade do xuízo nin co recoñecemento oficial de que aquela sentenza foi ilegal. Agora piden algo máis simbólico, pero non menos crucial: que os libros de texto recollan a verdade do que ocorreu. Que o seu irmán, un dos últimos fusilados do franquismo, apareza na historia como o que foi: un asasinado.

O certo é que a petición chega nun momento en que o debate sobre a memoria histórica segue aberto en España. E vén asinada por Flor Baena, irmá do fusilado, que remitiu unha carta á ministra de Educación. Nela, alerta de algo que a ninguén se lle escapa: o preocupante descoñecemento entre os mozos sobre o que realmente foi a ditadura.

Unha carta que non admite medias tintas

A misiva, datada este mesmo mes, non deixa lugar a dúbidas. Flor Baena reclama que o currículo escolar incorpore de forma explícita a condición do seu irmán como vítima dun asasinato xudicial. Non como un «fusilado» xenérico, termo que a miúdo aparece desprovisto de contexto nos manuais. A familia quere que se fale de crime, de ilegalidade, dun Estado que mataba con aparencia de legalidade.

Cómpre lembrar que o irmán de Flor, Xosé Humberto Baena Alonso, foi executado en setembro de 1975. Era un dos últimos condenados a morte polo réxime. O seu caso, xunto ao doutros cinco mozos, conmocionou unha España que xa ulía a cambio. Aquelas execucións provocaron unha onda de protestas internacionais. Pero dentro das fronteiras, o medo seguía a ser o pano de fondo.

A petición da familia non xorde da nada. Hai apenas un ano, o Goberno central, amparándose na Lei 20/2022 de Memoria Democrática, declarou nulo e ilegal o xuízo e a sentenza. Un xesto xurídico importante, si. Pero insuficiente para quen viviron o drama en primeira persoa.

O silencio das aulas

Aí está a clave do asunto. Flor Baena leva anos constatando algo que doe: a mocidade descoñece os mecanismos de represión do franquismo. Non é un problema menor. Se os libros de historia tratan aqueles fusilamentos como un simple dato cronolóxico, sen explicar a arbitrariedade do proceso, a mensaxe queda coxo.

A irmá do fusilado exprésao con claridade na súa carta á ministra. Fala dun «preocupante descoñecemento» que só pode corrixirse desde as aulas. E non pide nada extraordinario: simplemente que se axuste o relato á realidade xurídica actual. Se o Estado xa declarou ilegal aquela condena, como poden os libros seguir presentándoa como un feito histórico neutro?

A pregunta flota no ar. Demasiado tempo pasou xa.

Unha historia con nome e apelidos

Xosé Humberto Baena Alonso era vigués, da parroquia de Lavadores. Tiña 24 anos cando o fusilaron. Militaba no FRAP, un dos grupos que o réxime consideraba inimigos irreconciliables. O seu delito, segundo a sentenza dun consello de guerra sumarísimo, foi atentar contra a seguridade do Estado.

Pero a familia sempre sostivo que o xuízo foi unha farsa. Sen garantías. Sen defensa real. Cun tribunal militar que actuaba como xuíz e parte. Agora, o propio Goberno recoñeceuno. Con todo, a batalla non remata cun papel oficial. A batalla continúa no terreo da memoria colectiva.

Non é menor o dato de que Flor Baena elixise dirixirse directamente á ministra de Educación. Sabe que o cambio lexislativo xa está feito. O que falta é que ese cambio chegue aos manuais escolares, ás programacións didácticas, á conciencia dos adolescentes que estudan a Transición como quen estuda a guerra dos Cen Anos.