A longa sombra do Icomos sobre os grandes soños patrimoniais

Un ditame desfavorable non sempre pecha as portas

Cando un territorio aspira a entrar na lista do Patrimonio Mundial da Humanidade, enfrontase a un proceso complexo no que interveñen múltiples actores. Un dos máis decisivos é o Consello Internacional de Monumentos e Sitios, coñecido polas súas siglas como Icomos. Este organismo, que actúa como asesor técnico da Unesco, emite informes que, aínda que non son vinculantes xuridicamente, adoitan ter un peso enorme na decisión final. A súa palabra non é lei, pero durante décadas funcionou como un termómetro bastante preciso do que despois ocorre nas votacións do Comité do Patrimonio Mundial.

A Ribeira Sacra galega sabe ben de que vai este percorrido. Leva anos preparando a súa candidatura, pulindo documentos, involucrando institucións e tecendo apoios. Agora atópase nunha encrucillada delicada: o ditame técnico do Icomos apunta en contra da súa inclusión inmediata. Non obstante, nin a Xunta nin o Goberno central tiraron a toalla. Ambas as administracións manteñen viva a llama da proposta e confían en reverter a situación durante a reunión que celebrará o citado comité.

Busan, o escenario da decisión final

Apenas faltan unhas semanas para que a cita se celebre na cidade surcoreana de Busan. Alí reuniranse os representantes dos Estados parte do convenio para avaliar decenas de candidaturas de todo o planeta. O formato é habitual: exposición dos argumentos, debate entre os delegados e votación. Nesa mesa, a diplomacia, a capacidade de persuasión e as alianzas xeopolíticas pesan tanto —ou ás veces máis— como o papel técnico sobre a mesa.

A historia está plena de episodios nos que un informe inicialmente negativo acabou derivando nun recoñecemento. O propio comité ten a potestade de apartarse das recomendacións dos seus asesores se considera que existen argumentos suficientes. Non é o habitual, desde logo, pero tampouco unha anomalía sen precedentes. Países como España coñecen ben esta mecánica, xa que viviron tanto vitorias inesperadas como decepcións amargas neste tipo de foros internacionais.

O veredicto técnico do Icomos marca o camiño, pero o último responsable de abrir ou pechar a porta é sempre o Comité do Patrimonio Mundial.

O valor incalculable dunha paisaxe milenaria

Mais aló dos tecnicismos burocráticos, o que está sobre a mesa é o futuro dun territorio único. Os canóns escavados polos ríos Sil e Miño, os mosteiros románicos que jalonan as ladeiras, as viñas socalcadas en pendentes vertixinosas e os vestixios dunha vida monástica que se remonta á Idade Media converten esta comarca nun lugar excepcional. Os seus valores xeolóxicos, biolóxicos e culturais entrelázanse dun xeito difícil de atopar noutros recantos do planeta.

A declaración de Patrimonio Mundial non é un mero selo honorífico. Supón un respaldo internacional que activa mecanismos de protección, atrae inversións en conservación e investigación e coloca ao territorio nos circuítos do turismo cultural de primeiro nivel. Para unha zona marcada polo desafío demográfico, o avellentamento e o éxodo rural, este recoñecemento podería significar un antes e un despois económico e social.

O delicado equilibrio entre conservación e desenvolvemento

O órgano asesor que avalia estas candidaturas adoita fixarse en varios aspectos cruciais. Un deles é o plan de xestión do ben proposto: como se vai protexer se a afluencia de visitantes se multiplica? Outro é a delimitación do perímetro: está xustificado que se inclúan uns concellos e non outros? Tamén se analiza a comparación con bens similares xa inscritos: que fai a este lugar verdadeiramente único e non redundante?