Os concellos galegos non conseguiron poñer en marcha de xeito xeneralizado o sistema de pago por xeración previsto na Lei de Residuos e Solos Contaminados para unha Economía Circular, cuxo período de adaptación expirou en abril de 2025. A Xunta recoñece que só unha «minoría moi reducida» de concellos está a avanzar cara á implantación, debido sobre todo á complexidade técnica e organizativa que esixe o novo modelo. A normativa, aprobada en abril de 2022, obriga a repercutir en fogares e comercios o custo real da recollida, do transporte e do tratamento en función do volume producido. En Galicia, como noutras comunidades, esa transición segue sendo, a día de hoxe, maioritariamente testimonial.

La Consellería de Medio Ambiente e Cambio Climático admite que a xestión dos residuos figura entre os ámbitos «máis complexos» da administración local e que a adaptación non depende só da vontade dos gobernos municipais. En maio de 2025 a Xunta creou a Oficina de Economía Circular para monitorizar a adaptación dos concellos e recadar información sobre o grao de implantación. Os datos recompilados por esa oficina amosan que a maior parte dos municipios están aínda en fases iniciais e que só uns poucos desenvolveron os sistemas necesarios para penalizar ou bonificar en función da xeración real de residuos.

A transición esixe investimentos e cambios operativos que exceden as capacidades de moitos concellos pequenos: a dixitalización da xestión, sistemas de identificación de usuarios para vincular o lixo a cada vivenda ou comercio, ferramentas de control operativo e a elaboración de novas estruturas tarifarias. Estes elementos son imprescindibles para aplicar un sistema que, en termos prácticos, supón cobrar en función da cantidade de lixo que se produce. Para municipios con servizos externalizados, cadros de persoal reducidos e limitados recursos técnicos, o deseño e a execución deses cambios resultan especialmente custosos.

No arco temporal fixado pola Lei non se despregaron de xeito homoxéneo os contedores, a infraestrutura de pesaxe nin as plataformas informáticas que permiten medir e facturar a xeración individualizada. Os lexisladores e responsables autonómicos e locais sinalaron a necesidade dun maior apoio técnico e financeiro por parte das administracións superiores para afrontar a reforma. A Xunta sostén que a súa oficina realiza un seguimento continuo, pero os prazos legais xa venceron e a adaptación plena queda, por agora, lonxe de cumprirse.

A ralentización non é exclusiva de Galicia: o retraso na implantación do pago por xeración repítese en distintas comunidades autónomas, o que evidencia limitacións estruturais a nivel nacional. Entre os problemas recorrentes figuran a resistencia política e social a aumentar a factura municipal, o debate sobre criterios de equidade entre fogares e comercios e a complexidade de deseñar tarifas que discriminen por volume sen xerar efectos perversos. Ademais, a coordinación supramunicipal —a través de consorcios ou mancomunidades— resulta clave para acadar economías de escala, pero o seu despregue non sempre é sinxelo.

Para os cidadáns, a reforma persegue introducir criterios de xustiza e eficiencia: que quen máis residuos xera pague máis e que se incentive a reducción, a reutilización e o reciclaxe. Con todo, na práctica a maioría dos veciños galegos aínda non viron cambios nos seus recibos nin na operativa habitual de recollida. Os municipios que avanzaron adoitan ser os máis grandes ou aqueles integrados en consorcios con maior capacidade técnica, onde se puideron implantar sistemas de identificación e de control do residuo de forma prioritaria.

Entre as medidas que propoñen expertos e responsables figuran a creación de plans rexionais de apoio técnico, liñas de financiación específicas con fondos autonómicos ou europeos e programas formativos para os cadros de persoal municipais. Estas iniciativas poderían facilitar a transición nos municipios máis pequenos, cuxa dispersión xeográfica e menor densidade poboacional complican a implantación de tecnoloxía de control e medición. Sen un plan coordinado de impulso e financiación, a fragmentación actual ameaza con ralentizar aínda máis o cumprimento efectivo da Lei.

A obriga legal permanece vixente e o calendario marcado pola normativa estatal non admite excepcións por tamaño municipal, lembran desde a Xunta, que mantén o seu seguimento a través da Oficina de Economía Circular. A curto e medio prazo, a posta ao día do sistema dependerá da colaboración entre administracións, da xeración de recursos e da capacidade para despregar solucións tecnolóxicas axustadas á diversidade de realidades locais. Mentres tanto, a promesa dun sistema de residuos máis xusto e eficiente segue a chocar coa realidade dunha implantación incompleta en Galicia.