A paradoxa do patrimonio: protexido sobre o papel, abandonado na realidade

Existe unha contradición silenciosa que corroe a identidade de moitas comunidades costeiras. Por unha banda, as administracións dedican recursos e esforzos a inventariar e catalogar o seu patrimonio cultural; por outra, ese mesmo legado, unha vez inscrito nos rexistros oficiais, con demasiada frecuencia cae nun esquecemento práctico. Esta disfunción, que non é exclusiva dunha soa rexión pero que presenta matices especialmente dolorosos en territorios de fonda tradición marítima como Galicia, formula unha pregunta incómoda: ¿de que serve o recoñecemento formal se non vai acompañado dunha conservación material? A situación no litoral galego, extrapolable a outros puntos da xeografía, converteuse nun reflexo desta esquizofrenia administrativa onde a protección queda, moitas veces, nun mero trámite burocrático.

Un marco legal robusto, unha execución feble

Galicia conta cunha lexislación patrimonial que, na teoría, é das máis avanzadas. A Lei de Patrimonio Cultural da comunidade establece figuras de protección e mecanismos para a defensa dos bens. Porén, o abismo entre a norma e a súa aplicación é palpable. A catalogación, un proceso técnico fundamental, revélase como un punto de chegada en lugar dun punto de partida para unha xestión activa. Unha vez un ben ingresa no catálogo, adoita iniciarse unha viaxe cara á invisibilidade, sumido nunha maraña de competencias difusas entre a administración autonómica, as deputacións e os concellos, que frecuentemente se traduce en descoordinación e, en última instancia, inacción. A falta de partidas orzamentarias específicas e continuadas para o mantemento converte a protección en papel mollado.

Esta situación non é un fallo puntual do sistema, senón un síntoma dunha enfermidade crónica: a visión do patrimonio como un lastre ou un gasto, e non como un investimento en identidade e futuro.

As vítimas silenciosas do desgaste costeiro

O litoral é un entorno particularmente hostil para a conservación. A acción constante do salitre, a humidade, os temporais e o propio cambio climático aceleran o deterioro de calquera estrutura. Os tipos de patrimonio máis afectados por esta dinámica de abandono son, precisamente, os máis fráxiles e significativos. Por unha banda, atópase o patrimonio arqueolóxico subacuático –pecios, restos de embarcacións–, cuxa mera vixilancia e estudo require de medios especializados dos que a miúdo se carece. Por outra, a arquitectura tradicional vencellada ao mar, desde pequenos estaleiros ata vivendas de mariñeiros, que se esboroa ante a presión urbanística e a falta de usos alternativos. Finalmente, as infraestruturas históricas portuarias ou de defensa costeira, cuxa titularidade pode ser confusa, languidecen sen un plan de conservación integral.

Consecuencias máis alá da pedra: a perda da memoria colectiva

O deterioro físico é só a capa máis visible do problema. A auténtica perda é intanxible. Cada pecio desintegrado é unha páxina da historia naval que se borra; cada casa mariñeira derruída é un modo de vida que se desvanece. Este patrimonio non é un conxunto de pedras vellas, senón a columna vertebral narrativa dun pobo. A súa degradación implica un empobrecemento cultural profundo e unha desconexión coas raíces, especialmente para as xeracións máis novas. Ademais, desde unha perspectiva económica, supón desaproveitar un recurso turístico e educativo de primeiro orde, capaz de xerar actividade sustentable e de diferenciar un destino nun mercado cada vez máis competitivo.