En Ourense, o 16 de marzo de 2026, especialistas reunidos no X Congreso Internacional de Medicina Ambiental alertaron de que a exposición a tóxicos ambientais está a incrementar a carga de enfermidades crónicas. Señalaron que, ademais de patoloxías claramente asociadas como a sensibilidade química múltiple ou a electrohipersensibilidade, hai un aumento de trastornos neurolóxicos, hormonais e metabólicos relacionados con contaminantes cotiás. A xornada subliñou a necesidade de mellorar a formación médica e de incorporar ferramentas diagnósticas que identifiquen exposicións prolongadas.

Os participantes analizaron como factores como contaminantes químicos, radiacións e cambios no sistema alimentario están a modular a aparición e evolución de enfermidades. Os relatores sinalaron que moitas destas condicións permanecen infradiagnosticadas ou son interpretadas erradamente, o que retarda as intervencións terapéuticas e agrava o sufrimento dos pacientes. Ademais, alertaron sobre a crecente complexidade para a saúde pública dada a proliferación de compostos no entorno.

En este contexto, Pilar Muñoz-Calero, presidenta da Fundación Alborada e directora do congreso, reclamou un cambio de mirada na práctica clínica habitual. Explicou que a medicina ambiental esixe investigar as causas ambientais cando os síntomas non encaixan en cadros clásicos e cando concurren alteracións bioquímicas atribuíbles a exposicións crónicas.

Diagnóstico e formación médica

«A medicina ambiental invítanos a mirar máis alá do síntoma e da orixe da enfermidade. En moitos casos non falamos de enfermidades illadas, senón de procesos de intoxicación crónica por exposicións ambientais que aínda non sabemos identificar a tempo»

Varios especialistas insistiron en que pacientes con síntomas ambientais son con frecuencia derivados a consultas de psiquiatría ou psicoloxía, cando existen alteracións fisiolóxicas que deberían investigarse desde a biomedicina. Para avanzar no diagnóstico propuxeron incorporar análises de biomarcadores que revelen disfuncións nos procesos de desintoxicación, a presenza de metais pesados ou a pegada de certos compostos químicos.

O congreso puxo o acento na necesidade de integrar estes contidos na formación médica básica e na actualización de especialistas. Os asistentes reclamaron protocolos clínicos estandarizados, investimento en investigación e maior coordinación entre atención primaria, especialistas e laboratorios que estuden exposicións ambientais.

O fogar e novos riscos emerxentes

Os expertos advertiron de que moitas exposicións relevantes se producen no propio fogar. Produtos de limpeza, materiais de construción, velas aromáticas, pesticidas domésticos ou a presenza de bolores poden actuar como desencadeantes en persoas susceptibles e agravar cadros crónicos xa existentes.

Así mesmo, alertaron sobre riscos emerxentes que complican o panorama sanitario: a entrada de micro e nanopartículas plásticas no corpo humano e o empobrecemento nutricional dos alimentos polo deterioro dos solos agrícolas. Todo iso, sostiveron, suma presión sobre os sistemas de desintoxicación e o metabolismo que non sempre se avalían en consulta.

Os datos citados nas sesións destacan a magnitude do desafío: hoxe hai máis de 240.000 compostos químicos rexistrados, aos que se incorporan miles de novas moléculas cada ano. Este volume e a súa combinación no contorno cotián dificultan identificar axentes causais e deseñar medidas de prevención eficaces.

Frente a este panorama, os especialistas reclamaron políticas públicas que prioricen a redución das exposicións, a vixilancia ambiental e programas de saúde que inclúan estudos de biomarcadores poboacionais. Tamén pedíronlle ás autoridades que revisen a normativa sobre produtos domésticos e materiais de construción para minimizar riscos evitables.

A curto prazo, os profesionais recomendaron medidas sinxelas para reducir a carga de tóxicos na casa: ventilar con regularidade, limitar o uso de produtos perfumados ou non certificados, evitar pesticidas domésticos e optar por materiais e produtos con información clara sobre a súa composición. Subliñaron que a prevención individual e colectiva é clave mentres se desenvolven ferramentas clínicas e políticas de maior alcance.

O congreso concluíu co mensaxe de que recoñecer e abordar as exposicións ambientais é unha prioridade para frear o aumento de enfermidades crónicas e mellorar a calidade de vida das persoas afectadas.