Oleksandra Matviichuk, Premio Nobel da Paz 2022, lançou este mércores en Barcelona un chamamento á unidade europea e a apoiar a Ucrania para evitar unha nova política de apaciguamento. Durante a súa intervención nun acto no CIDOB, a activista e xurista afirmou que a seguridade de Europa depende de que Ucrania continúe resistindo e pediu medidas concretas contra a impunidade. Matviichuk advertiu, en referencia histórica, que non se pode permitir repetir situacións como a entrega de Checoslovaquia a Hitler coa idea de garantir a propia seguridade. As súas declaracións enmárcanse nunha campaña para impulsar un tribunal internacional que xulgue a agresión rusa.
Como directora do Center for Civil Liberties, Matviichuk leva máis dunha década documentando violacións dos dereitos humanos e crimes de guerra en Ucrania: ataques á poboación civil, bombardeos de vivendas e hospitais, torturas, deportacións forzadas de menores e persecución cultural. Ese traballo foi unha das razóns polas que a súa organización foi recoñecida co Nobel en 2022, e os seus rexistros serviran para denunciar sistematicamente as accións do exército ruso ante organismos internacionais. A investigadora falou da necesidade de converter esa documentación en procesos xudiciais que non queden en meros informes.
Matviichuk defendeu de novo a creación dun tribunal especial para xulgar o crime de agresión, unha iniciativa que, segundo ela, deu un paso decisivo co anuncio do Consello de Europa en xuño. Lembrou que só existe un precedente real para este tipo de xuízo —Núremberg— e subliñou que debe romperse a percepción de que a xustiza depende do vencedor. Dende Barcelona lanzou unha pregunta directa ás autoridades españolas: cando se sumarán a ese tribunal e respaldarán a demanda de xustiza de Ucrania, unha solicitude que, dixo, aínda non recibiu resposta oficial.
Sobre a responsabilidade directa, Matviichuk sinalou sen rodeos ao liderazgo ruso e ao mando militar como os principais responsables das atrocidades documentadas, aínda que admitiu que non hai garantías de que figuras como Vladimir Putin acaben sentadas ante un tribunal. Aínda así, defendeu que os esforzos por recadar probas e presentar casos son esenciais para interromper o ciclo da impunidade e asentar as bases da rendición de contas no futuro. «A xustiza non é un privilexio, é un dereito humano», declarou ao lembrar que non se pode adiar a acción.
A activista foi crítica coas negociacións de paz que, ao seu xuízo, fracasaron por expoñer un enfoque deshumanizado: políticos que negocian territorios e recursos sen ter en conta ás persoas que viven alí. Matviichuk reprochou que algúns negociadores traten as zonas ocupadas como espazos baleiros, cando en realidade albergan millóns de ucranianos desprazados, comunidades enteiras e familias que sofren a represión cultural. Afirmou que calquera acordo que non incorpore garantías para a poboación civil e a restitución de dereitos será insostible.
Utilizando a historia europea como advertencia, a responsable ucraniana comparou a actitude de algúns países ante a guerra actual co episodio das entregas territoriais do pasado, cando se creu que ceder á agresión protexería a outros Estados. «Non queremos repetir a historia de cando Europa entregou Checoslovaquia a Hitler pensando que así estaría segura», dixo en Barcelona, apelando á memoria colectiva para xustificar unha postura firme fronte á invasión rusa. Para ela, a analogía serve para ilustrar o perigo de buscar atallos diplomáticos que ignoren o sufrimento e a soberanía do pobo ucraniano.
Matviichuk lembrou ademais os primeiros momentos da invasión a grande escala, cando moitas organizacións internacionais se retiraron e se pensou que Ucrania caería en días. Foi, dixo, a sociedade civil quen sostivo a resposta: cidadáns que rescataron superviventes e levaron axuda ao fronte cando as institucións parecían ausentes. Catro anos despois dese inicio, insistiu, segue vixente a lección de que a resistencia ucraniana foi decisiva non só para o seu país, senón para a seguridade europea.
Ao peche da súa intervención volveu reclamar aos gobernos europeos que actúen con decisión: que apoien o tribunal especial, que financien a documentación de crimes e que non negocien a paz sobre a base de concesións que perpetúen a inxustiza. Para Matviichuk, a consecuencia de non facelo será unha Europa menos segura e un precedente que alentará novas agresións. A súa mensaxe foi unha mestura de denuncia, petición de solidariedade e recordatorio de que a protección dos dereitos humanos debe estar no centro de calquera resposta internacional.
