Santiago de Compostela. A Universidade de Santiago de Compostela acaba de incorporar ao físico experimental mexicano César Cabrera, procedente da Universidade de Hamburgo, para poñer en marcha no Instituto Galego de Física de Altas Enerxías unha nova liña dedicada á simulación cuántica con átomos ultrafríos. Cabrera chega tras haber obtido en 2025 un ERC Starting Grant, a convocatoria máis prestigiosa da Unión Europea para investigadores xóvenes, que financiará o seu proxecto con 1,9 millóns de euros.
A construción dunha «maqueta cuántica» no laboratorio
A simple vista, a proposta pode soar a ciencia ficción: atrapar, arrefriar e manipular átomos individuais ata temperaturas próximas ao cero absoluto para que os seus comportamentos estén gobernados por leis cuánticas. O obxectivo, segundo explica o propio investigador, é construír un simulador cuántico capaz de reproducir e estudar como interactúan moitos corpos entre si e como emerxen destas interaccións novos estados da materia.
Na práctica, o traballo implica técnicas experimentais de precisión extrema: trampas ópticas, arrefriamento por evaporación ou láser, e a capacidade de posicionar e controlar arrays de átomos con resolucións da orde de micras. Cabrera subliña que, arrefriando os átomos e colocándoos con precisión, “podemos recrear as mesmas regras físicas que rixen materiais complexos e observar paso a paso como se comporta o sistema”.
“Cando arrefriamos os átomos, somos capaces de colocalos e controlalos con gran precisión para recrear as mesmas regras físicas e observar paso a paso como se comporta o sistema”, afirma Cabrera.
A vantaxe destes simuladores fronte a observacións directas ou a cálculos numéricos convencionais é clara: permiten explorar réximes de interacción e correlación que hoxe resultan impracticables para os ordenadores máis potentes. Iso abre a porta a comprender fenómenos como a superconductividade, o magnetismo cuántico ou estados exóticos da materia que poderían, a medio prazo, inspirar novas tecnoloxías —desde materiais con perdas enerxéticas nulas ata sensores de precisión extrema—.
Un fichaxe con percorrido internacional e raíces en España
A chegada de Cabrera non é casualidade nin un golpe de efecto illado. Formado inicialmente na Universidade Autónoma de San Luis Potosí e cunha estancia de mestrado en Bonn, o físico desenvolveu a súa tese doctoral no ICFO de Barcelona, onde participou en experimentos pioneiros con gases cuánticos ultrafrios, incluíndo aportacións á primeira observación dun condensado de Bose–Einstein en España. Antes de chegar a Santiago traballou na Universidade de Hamburgo, consolidando unha traxectoria sólida en laboratorios europeos de referencia.
Na súa propia explicación pública, Cabrera destaca a vontade de “construír algo dende cero”: non só desenvolver o experimento financiado pola ERC, senón crear unha pequena escola local, formar estudantes e atraer a postdocs que afirmen en Galicia unha liña estable de investigación en átomos ultrafrios e simulación cuántica. Ese plan casa coa aposta do IGFAE por proxectos de alto impacto e con iniciativas xa en marcha na comunidade galega.
Cabe lembrar que Galicia xa dispón de infraestruturas científicas relevantes: o IGFAE conta cunha traxectoria en física fundamental e aplicada, e o CESGA aloxa o laboratorio de supercomputación que serve de apoio a traballos teóricos e de simulación. Estes nodos, xunto co recentemente impulsado Quantum Computing Lab, configuran un ecosistema que hoxe gaña músculo coa incorporación de Cabrera.
Repercusións locais e próximos pasos
A concesión dunha Starting Grant da ERC non só aporta recursos económicos; outorga visibilidade internacional e atrae talento. En termos prácticos, os 1,9 millóns de euros permitirán costear equipos experimentais, contratos para novos investigadores e estancias en centros colaboradores. A curto prazo, esperase a compra e montaxe de sistemas de vacío, láseres estabilizados e óptica cuántica; a medio prazo, a formación dunha liña estable con capacidade propia de publicar resultados e de competir por convocatorias europeas.
Para a comunidade científica galega, a novidade ten un efecto multiplicador. Non é a primeira vez que a USC e o IGFAE intentan consolidar áreas punteras —a física de altas enerxías e a astrofísica foron exemplos—, pero sí supón unha ampliación cara á intersección entre física fundamental e potenciais aplicacións tecnolóxicas. Na práctica, a iniciativa abrirá oportunidades para estudantes de grao e posgrao en Santiago, e pode fomentar colaboracións con empresas tecnolóxicas interesadas na segunda e terceira ola da revolución cuántica.
Fontes internas do IGFAE señalan que a idea é traballar dende o primeiro momento con grupos de teoría e coa infraestrutura de cálculo que ofrece o CESGA. A falta de confirmación oficial sobre plantillas e prazos concretos, o calendario xa marcado pola ERC obriga a que o proxecto poña en marcha a súa primeira fase nos próximos meses e que o seu impacto se empece a notar ao longo da próxima anualidade académica.
Máis aló do laboratorio, o fichaxe ten tamén un compoñente simbólico: projeta a Galicia como destino atractivo para investigadores internacionais. Esa reputación non cae do ceo; necesita continuidade na financiación, políticas de captación de talento e unha rede local que facilite a vida científica —desde aloxamentos ata servizos administrativos adaptados—. Se se logran, a rexión pode consolidar un polo cuántico que complemente a súa xa recoñecida base en supercomputación e en ciencia do mar.
En definitiva, a chegada de César Cabrera e o seu proxecto financiado pola ERC representan unha peza máis na ambición de converter a Universidade de Santiago de Compostela nun referente en tecnoloxías cuánticas ao noroeste da península. Haberá que ver se, ademais da inversión económica, a comunidade e as autoridades acompañan coa vontade institucional necesaria para que esa “maqueta cuántica” se converta, dentro duns anos, nun motor real de coñecemento e transferencia tecnolóxica para Galicia.
Pódete interesar:
- Guitiriz defende respecto legal tras a ampliación da denuncia do PP
- Xunta activa a Tarxeta Sanitaria Virtual galega: QR en España
Fonte: El Correo Gallego.
