Instituto Galego de Física de Altas Enerxías (IGFAE), centro mixto da Universidade de Santiago de Compostela (USC) e da Xunta, incorporou ao físico experimental César Cabrera para poñer en marcha unha nova liña de traballo dedicada á simulación cuántica con átomos ultrafrios. A chegada do investigador, galardoado en 2025 cunha Beca de Inicio do Consello Europeo de Investigación (ERC) por un importe de 1,9 millóns de euros, supón un fito para a comunidade científica galega e unha aposta por tecnoloxías que combinan física fundamental e aplicacións emerxentes.
Un proxecto que aspira a recrear universos en miniatura
A idea central do equipo que liderará Cabrera é ambiciosa pero concreta: construír un simulador cuántico capaz de atrapar, manipular e arrefriar átomos individuais ata temperaturas próximas ao cero absoluto, para estudar como as súas interaccións dan lugar a estados colectivos da materia que non se observan a temperatura ambiente. Para iso será necesario montar un laboratorio desde cero —buxe ultraalto, sistemas láser de precisión, óptica para trampas atómicas e detectores de un só fotón— e formar un equipo de estudantes e posdoctorandos que van consolidando a infraestrutura experimental.
Instalar un equipamento deste tipo implica retos técnicos e lóxísticos: o axuste fino dos láseres, o illamento fronte a vibracións e campos magnéticos ambientais, e a calibración de detectores que operan a escala dun só átomo. Tamén é un exercicio de paciencia científica; os primeiros resultados prácticos poden tardar anos en madurar, pero a comunidade internacional valora tanto as capacidades instrumentais como as ideas teóricas que este tipo de laboratorios ofrecen.
Segundo declaracións do propio investigador, recollidas pola USC, a temperaturas extremas «os efectos da física cuántica, que normalmente non percibimos na nosa vida cotiá, chegan a dominar o comportamento da materia». Cabrera subliña que a simulación cuántica non busca construír unha máquina universal de uso xeral, senón crear plataformas controladas onde poñer a proba modelos físicos complexos.
A miña escolla ten ademais unha motivación moi persoal. Non só busco desenvolver o meu proxecto nun instituto de excelencia, senón tamén construír algo dende cero: abrir unha liña de investigación en átomos ultrafrios e simulación cuántica, e formar a estudantes e novos investigadores neste campo emerxente.
Alén do compoñente teórico, a posta en marcha deste tipo de experimentos ten consecuencias prácticas. Os simuladores cuánticos permiten explorar modelos difíciles de resolver con ordenadores clásicos e serven como banco de probas para futuras tecnoloxías cuánticas, dende sensores ultraprecisos ata compoñentes para computación cuántica. Cabrera pretende, ademais, que o laboratorio sexa unha plataforma formativa para a rexión, con acordos de mobilidade e estancias internacionais para novos investigadores galegos.
Galicia multiplica a súa aposta pola computación e a investigación cuántica
A incorporación de Cabrera encaixa nunha estratexia máis ampla que vai madurando en Galicia nos últimos anos. IGFAE, coñecido pola súa traxectoria en física de altas enerxías e pola súa capacidade para integrar proxectos internacionais, impulsa con esta iniciativa o denominado Laboratorio de Computación Cuántica, promovido en colaboración co CESGA (Centro Galego de Supercomputación). A falta de detalles sobre o calendario exacto, fontes do instituto apuntan a que a interacción entre capacidades experimentais e recursos computacionais será clave para o éxito do proxecto.
Non é a primeira vez que a Universidade de Santiago actúa como imán de talento; na última década o campus compostelano foi consolidando áreas de excelencia en astrofísica, biomedicina e computación, e agora busca engadir a física cuántica experimental a ese catálogo. A atracción dun ERC Starting Grant é, ademais, unha tarxeta de presentación potente na competición europea por talento e fondos.
O apoio público e a colaboración con institucións locais son factores determinantes. A Xunta xa participa en iniciativas tecnolóxicas e a existencia de infraestruturas como CESGA facilita que proxectos experimentais se beneficien de simulacións e análise de datos sofisticados. Aínda así, o éxito dependerá dun financiamento sostido e da capacidade de integrar a nova liña en redes de investigación nacionais e internacionais.
Impacto rexional e próximos pasos
En termos prácticos, a creación dunha liña de átomos ultrafríos na USC pode traducirse en oportunidades formativas e laborais na propia Santiago. Agárdase, como mínimo, a convocatoria de plazas de tese doctorais e posdoctorais, a compra de equipamento especializado e a apertura a colaboracións con centros onde xa existen plataformas de átomos fríos. A dotación europea inicial permitirá iniciar o proxecto, pero a súa expansión requirirá novas roldas de financiamento competitivo e alianzas coa industria.
As repercusións van máis aló do ámbito académico. Empresas da cadea de valor —fabricantes de compoñentes ópticos, provedores de instrumentación de vacío ou pymes tecnolóxicas— poden atopar interlocutores e proxectos de transferencia. Nun territorio como Galicia, marcado por unha economía que busca diversificarse máis aló do turismo e da pesca, a ciencia de vangarda ofrece unha vía de alta especialización con retorno en formación e emprego cualificado, e a posibilidade de frear a fuga de talento cara a centros en Madrid, Barcelona ou o estranxeiro.
Queda por ver como se articularán as colaboracións con outros centros españois e europeos. O proxecto de Cabrera podería nutrirse de estancias e convenios con laboratorios onde xa existen plataformas de átomos fríos, pero o seu valor engadido sería precisamente montar en Galicia unha instalación propia que permita experimentar con liberdade e formar investigadores locais capaces de competir en convocatorias internacionais. A folla de ruta inmediata inclúe a selección de persoal técnico, o equipamento do laboratorio e o deseño dunha oferta académica para captar estudantes.
Para o IGFAE, a chegada de Cabrera reforza a súa posición como polo científico en Santiago e evidencia unha vontade institucional de diversificar a súa carteira temática. «Márcame a idea de contribuír a que Galicia sexa un lugar onde se realiza ciencia de vangarda en tecnoloxías cuánticas», afirmou o propio investigador, subliñando a dobre ambición científica e pedagóxica do seu proxecto.
En definitiva, a instalación dun laboratorio de átomos ultrafrios na USC non é só unha noticia académica: é unha aposta estratéxica por incorporar Galicia a unha carreira científica e tecnolóxica que, a medio e a longo prazo, pode marcar a diferenza en termos de coñecemento, talento e actividade económica. A partir de agora, a atención centrarase no ritmo de despregamento do laboratorio, na captación de persoal cualificado e na capacidade de converter o financiamento inicial nunha comunidade científica estable e produtiva no corazón de Santiago de Compostela.
Podería interesarlle:
