Por terceiro domingo de marzo, o corazón do barrio de San Lázaro volveu a bater con ese crepitar de pólvora e cartón que os ourensáns recoñecen ao instante. Sobre as 13:00 horas, fronte á Subdelegación do Goberno, unhas figuras artesanais feitas con arame e cartón —as tradicionais Madamitas— arderon e xiraron, esparexendo chispas e o son seco que, segundo a costume, afasta os malos espíritos e anuncia a proximidade da Semana Santa. A xornada vivíase acompañada por un sol templado que animou a pasear polos postos e mercar as imprescindibles rosquillas de San Lázaro.
O ritual en San Lázaro
A escena, coñecida por xeracións, reuniu a numerosos veciños e visitantes nos arredores do Parque de San Lázaro. Pouco despois da unha do mediodía, as madamitas foron acendidas e, entre xiros e detonacións, deixaron un ronsel de ascuas e carcaxadas. Non hai dúas versións iguais: algunhas elévanse, outras bailan inclinadas, pero sempre gardan ese estrondo repetido que para moitos é sinónimo de limpeza de malos augurios.
As pezas, confeccionadas con materiais sinxelos —arame, cartón e pólvora no seu interior—, non son unicamente un artefacto pirotécnico; son emblema dunha identidade local que se celebra na rúa. Quen chega a San Lázaro durante a queima atopa un mercado improvisado de produtos tradicionais: ademais de artesanía, este ano os postos ofrecían, como manda a costume, as rosquillas que se consumen quentiñas e con azucre. Son as pequenas sinais que sosteñen a festa: a mestura do ruído cos olores do azucre e do fume.
A afluencia, favorecida polo bo tempo, devolveu a imaxe de prazas cheas e conversas en voz alta, algo que non se vivira con a mesma intensidade en anos recentes. Houbo familias con nenos, grupos de amigos que lembraban vellas edicións e visitantes que se achegaron atraídos pola novidade. A celebración, a pesar do seu compoñente pirotécnico, mantén unha atmosfera esencialmente popular e festiva: non é a primeira vez que se ve a xeracións enteiras compartir a experiencia.
Unha tradición con raíces medievais
As madamitas non son un invento recente. Hai quen remontou a orixe da costume ao século XII, cando os ritos de lume cumprían funcións rituais na transición de estacións. En Galicia, a utilización do lume como elemento purificador ten paralelos noutras celebracións: desde as fachadas do entroido ata as cacharelas que aínda arden en aldeas. Pero en Ourense, a figura das madamitas desenvolveu un léxico propio, coa súa iconografía e o seu calendario.
Cómpre lembrar que esta tradición sobreviviu cambios sociais e urbanísticos. San Lázaro, co seu parque e o seu contorno administrativo —a Subdelegación e rúas que conducen ao Casco Vello—, foi escenario de transformacións nas últimas décadas, pero a queima das madamitas funcionou como un fío que conecta o pasado co presente. Para historiadores locais, estas prácticas mostran a persistencia da relixiosidade popular e de ritos de paso vinculados ao ciclo agrario, aínda que hoxe adopten formas máis urbanas e festivas.
Tamén existen debates sobre a súa conservación: algúns colectivos piden poñer en valor a artesanía que hai detrás de cada figura e documentar os procesos de fabricación, porque, como adoita ocorrer coas tradicións orais, o coñecemento corre o risco de perderse se non se transmite ás novas xeracións. En Ourense hai obradoiros e afeccionados que aínda ensinan o oficio en voz baixa, en obradoiros familiares ou en asociacións culturais, e a súa labor é clave para que as madamitas sigan acendéndose cada primavera.
Repercusións e próximos pasos
Máis alá do atractivo folclórico, a festa ten efectos palpables na economía local.
