A construción romana de Santa Eulalia de Bóveda, situada baixo a actual igrexa parroquial do municipio lucense de Bóveda, cumpre este ano cen anos desde que foi catalogada oficialmente en 1926, pero segue xerando interrogantes sobre a súa función e datación. O xacemento, descubrido durante obras realizadas a principios do século XX e visitado por técnicos provinciais en xuño de 1926, presenta elementos arquitectónicos singulares —columnas, pinturas murais e unha alberca central— que non permitiron unha interpretación unánime. A pesar de ser declarada monumento nacional en 1931 e ben de interese cultural en 1996, a comunidade científica mantén vivos os debates sobre o seu uso orixinal e a súa cronoloxía.
O descubrimento non foi inmediato: xa en 1909, o cura do lugar advertira da existencia de restos baixo o atrio, e en 1914 confirmáronse estruturas subterráneas ao retirar lousas do recinto. Foi o arqueólogo e os responsables do museo provincial os que, doce anos despois, formalizaron a visita que fixo a data do descubrimento oficial. Desde entón, distintas campañas, intervencións e estudos trataron de situar o edificio no mapa da romanidade galaica.
A planta inferior —a chamada bóveda— sorprende pola súa composición: un espazo abovedado con columnas que sostenían pinturas nas paredes e unha piscina central. Os especialistas destacan a reutilización de materiais en fases posteriores e a superposición de construcións, o que complica tanto a lectura estratigráfica como a atribución cronolóxica precisa.
Descubrimento e primeiras investigacións
O primeiro nome asociado ao descubrimento foi o de José María Penado, quen detectou anomalías no pavimento do atrio. A visita clave de 1926 foi realizada polo director do Museo Provincial, Luis López Martí, e polo arquitecto municipal, Ricardo García Puig, quen levaron ao ámbito científico o descubrimento dun edificio romano sorprendente polo seu estado de conservación parcial.
Co paso do tempo, arqueólogos como Manuel Gómez Moreno ocupáronse do monumento. Na inmediata posguerra, a prioridade foi protexer as pinturas e a estrutura, polo que se optou por cubrir zonas para preservalas, unha decisión tomada nun contexto de escasezas que limitou as posibilidades de escavación e estudo.
Función e cronoloxía en debate
A interpretación do edificio como ninfeo —un templo dedicado ás ninfas cunha piscina central— foi defendida polo historiador Manuel Chamoso Lamas, quen situou a obra ao redor do século III para xustificar esa función. Con todo, esta atribución non pôs fin ao debate; outros investigadores propoñen datas alternativas e subliñan que as pinturas poderían corresponder a fases posteriores do conxunto.
O historiador Enrique Montenegro, autor da única tese doutoral dedicada ao monumento, insistiu na dificultade de determinar a súa orixe e relación coa igrexa superior. Montenegro tamén recorda a existencia de referencias documentais antigas, como o testamento do bispo Odoario, que menciona a coexistencia de «un santoral de abaixo e outro de arriba», o que suxire a superposición ou convivencia de dous espazos litúrxicos.
«Podría ser do século VIII ou IX, non hai certeza; só sabemos que foi construída entre o período romano e o románico. O pouco que se sabe é que aproveitaron o templo de abaixo para construír o de arriba.»
A cita pon de manifesto a necesidade de ser cauteloso: a reutilización de ladrillos con entalle triangular e outros elementos construtivos serve como indicio, pero non ofrece unha resposta definitiva. En ocasións, as cronoloxías propostas variaron desde o período romano pleno ata fases altomedievais, dependendo da interpretación de cada investigador.
Ademais das dúbidas sobre a súa función —ninfeo, santuario público ou recinto privado con culto asociado—, o estudo deste monumento estivo marcado pola súa conservación. O feito de que partes do edificio permanecesen cubertas e protexidas tras a Guerra Civil dificultou a realización de campañas de escavación máis ambiciosas, e só recentemente se propoñeron novas intervencións con técnicas modernas.
Hoxe, un século despois da súa catalogación oficial, Santa Eulalia de Bóveda segue sendo un lugar clave para comprender a romanización do noroeste peninsular e a relación entre as arquitecturas tardorromanas e as estruturas medievais. O seu valor patrimonial é innegable, pero a falta de consenso sobre o seu uso orixinal e a súa cronoloxía converten este monumento nun dos enigmas máis persistentes do patrimonio arqueolóxico lucense.
Investigadores e autoridades patrimoniais coinciden na necesidade de aplicar métodos de datación modernos e de levar a cabo labores de conservación que permitan ampliar o coñecemento sen poñer en risco os restos. A celebración do centenario supón, tanto para especialistas como para o público, unha oportunidade para reactivar o interese científico e social por un edificio que, a pesar do seu recoñecemento oficial, aínda garda moitas preguntas baixo a súa bóveda.
Pode interesarche:
