Trinta concellos galegos, ao borde da fusión por criterios de poboación e débeda

A Xunta puxo no centro do debate municipal a revisión do mapa local ao presentar en setembro de 2024 un estudo elaborado xunto coa Fundación Juana de Vega e as tres universidades galegas —Universidade de Santiago de Compostela, Universidade da Coruña e Universidade de Vigo—. Ese análise apunta a que, por parámetros de poboación e niveis de endeudamento, ata 30 concellos poderían quedar en situación de risco e ser obxecto de propostas de anexión nos próximos anos.

Os criterios e os feitos: que plantea o informe

O estudo cruza variables demográficas —perda de habitantes, envellecemento— con indicadores financeiros como o ratio de débeda por habitante e a capacidade de investimento. Non é só unha fotografía de municipios con pouco censo: trátase de detectar concellos cuxa xestión se ve comprometida por pasivos que condicionan a prestación de servizos básicos. Segundo fontes achegadas á administración autonómica, a intención é priorizar actuacións que garantan servizos esenciais sen trasladar indefinidamente custos a outras administracións.

Unha das claves que acendeu a discusión é a reforma normativa que acompaña o informe: permite impor a anexión se o acepta o concello «saneado» que absorbería ao máis débil. Esa fórmula pretende facilitar fusións cando exista un socio con capacidade financeira, pero tamén introduce tensión política: obriga a negociar condicións —asunción de débeda, investimentos pendentes, reparto de competencias— e deixa marxe para conflitos territoriais se non hai transparencia nos cálculos.

A experiencia non falta en Galicia. A fusión de Oza dos Ríos con Cesuras en 2013 deixou leccións sobre os custos sociais e legais de procesos impulsados desde despachos técnicos sen consenso amplo. Aquel caso rematou en pleitos e protestas, e moitos lembran as disputas pola sede do novo concello, polo escudo municipal e polo destino da plantilla municipal. Esa memoria fai que alcaldes e veciños contemplen con recelo calquera proposta de reordenación administrativa.

Contexto histórico e por que a cuestión volve agora

Galicia é un territorio marcado pola dispersión: rías pobooadas e un interior con aldeas que foron vaciándose desde finais do século XX. O éxodo xuvenil cara ás grandes urbes —Vigo, A Coruña, Santiago— e a emigración temporal ou definitiva deixaron moitos concellos cunha base tributaria reducida e unha poboación envellecida. Durante décadas tentáronse solucións puntuais: mancomunidades para compartir servizos, consorcios para a xestión de residuos ou convenios para a atención sanitaria básica.

Pero a crise económica da pasada década e as limitacións financeiras posteriores estreitaron aínda máis o marxe de manobra. Cando a inversión se bloquea por falta de capacidade orzamentaria, ralentízanse obras necesarias —melloras nas redes de auga, accesos ás parroquias, arranxo das escolas rurais— e crece a sensacion de abandono. É nese oco onde a Xunta sitúa a reforma: racionalizar para manter os servizos. Non obstante, o diagnóstico técnico debe medirse coa realidade social; en moitas comarcas o concello é a última institución de proximidade e a súa perda vivese como perda de representación.

Ademais, as dinámicas provinciais non son idénticas. Na costa, onde o modelo económico segue a tirar da poboación, as fusións xeran menos interese; no interior, sobre todo en certas zonas de Lugo e Ourense, o declive demográfico fai que a idea de agruparse colle forza. Iso complica calquera plan xeral: unha solución uniforme pode ser inxusta ou ineficaz se non atende ás particularidades comarcais.