Carballeda de Avia, na comarca do Ribeiro de Ourense, segue reconstruíndose oito anos despois de que un gran incendio arrasara boa parte do seu termo. Esa madrugada de outubro de 2017 queimouse aproximadamente o 70% da superficie do concello; dende entón recuperáronse parcelas, refíciarse vivendas calcinadas e a vida cotiá volve, a trancas e barrancas, ás aldeas como Abelenda das Penas. Con todo, a cicatriz do lume segue visible: este verán un novo episodio deixou de novo o horizonte en negro en varios puntos do concello.
Reconstrucción e vida que volta ao paisaje
A imaxe dese outono de 2017 —unha veciña con bágoas na cara, mirando un panorama consumido polas chamas— converteuse en símbolo dunha traxedia colectiva e en punto de partida dunha recuperación que non foi só física. Hoxe, a mesma muller, Esperanza Vidal, posa na finca colindante á súa casa rodeada de verde; o fondo, non obstante, lembra que a recuperación é parcial e frágil. Fotografías tomadas en momentos distintos, unha por Xesús Fariñas e outra por Iago Cortón, documentan esa transición da desesperanza á resistencia.
A reconstrucción de vivendas calcinadas foi unha prioridade dende o primeiro momento. Moitas familias puideron volver ás súas casas grazas a axudas e á mobilización veciña; outras, en cambio, optaron por abandonar. En paralelo, colectivos e concellos impulsaron traballos de restauración do monte: repoblacións controladas, eliminación de restos de combustión e actuacións para evitar a erosión. Non é a mesma masa forestal, pero o panorama, pouco a pouco, recupera o seu mosaico de prados, viñas e treitos de monte sensible.
Neste proceso tiveron un papel relevante iniciativas municipais e subvencións que promoven a diversificación rural. A aldea modelo de Muimenta, por exemplo, recibiu apoio para poñer en marcha un horto de produción ecolóxica que pretende servir de exemplo para outras parroquias. Esa aposta por actividades productivas próximas ao territorio —xunta á mellora dos servizos sociais e a promoción do asociacionismo— busca dous obxectivos: reparar o dano ambiental e ofrecer alternativas que fixen poboación.
A prioridade social do Concello deixouse ver nas contas: o gasto dedicado a políticas sociais absorbeu unha parte destacada do orzamento, preto do 50%, segundo as cifras municipais, para atender a familias afectadas, maiores e a aqueles que perderon os seus fogares. Esa decisión reflicte unha lectura política clara: a recuperación non pode reducirse a maquinaria; debe ser tamén coidado das persoas.
Memoria, comunidade e estratexias locais
A catástrofe de 2017 non só incendiou monte: sacudiu as relacións sociais e reactivou redes que, noutros momentos, parecían agotadas. Asociacións de veciños, grupos de voluntariado forestal e camiñeiros da zona organizaron rutas para manter viva a memoria dos que se foron e para lembrar a fragilidade do territorio. Unha desas rutas rende homenaxe incluso a un compañeiro de andainas falecido, un xesto que combina recordo, exercicio e reivindicación do espazo rural como lugar de vida.
Na arena política local emerxen propostas máis estruturadas. O chamado “Acordo Rural” e outras plataformas trasladaron as súas prioridades a instancias supramunicipais, buscando que fondos e políticas públicas orienten a xestión forestal a longo prazo. Hai que lembrar que a gobernanza do monte en Galicia é complexa: conviven propietarios privados, cooperativas, concellos e a administración autonómica, e non sempre coinciden os criterios sobre uso e manexo.
Ademais, a experiencia da Carballeda puido poñer sobre a mesa a necesidade de vincular a recuperación ecolóxica coa creación de emprego e o mantemento de servizos. De pouco serve repoblar un monte se despois non hai pastores, silvicultores ou iniciativas agrarias que o manteñan. Por iso as subvencións a proxectos como o horto de Muimenta ou as inversións en camiños rurais non son accesorios, senón pezas dunha estratexia maior para que a terra volva a producir e a xente teña motivos para quedar.
Os riscos que siguen no horizonte
A lección máis dolorosa é tamén a máis evidente: a recuperación é reversible. Este mesmo verán, Carballeda viu de novo franxas do seu monte ennegrecidas polo lume. A combinación de veráns prolongados, bosques máis vellos ou mal xestionados e o despoboamento rural —que deixa menos mans para limpar e pastorear— crea un cóctel que favorece a recorrencia de incendios. Frente a isto, especialistas e veciños coinciden en que fan falta políticas que incentiven o pastoreo, abran cortalumes ben planeados e financien actuacións sostibles de prevención a moi longo prazo.
As decisións pendentes son tamén de carácter administrativo e financeiro: articular fondos europeos, autonómicos e municipais de forma coherente; simplificar trámites para actuacións de prevención; e deseñar incentivos para que os novos emprendan no campo. O risco non é só ecolóxico, senón demográfico e económico. Carballeda, como moitas partes de Ourense, afronta un taboleiro no que cada peza conta.
Se algo deixa claro o proceso é que a reparación do dano ambiental vai estreitamente ligada á dignidade dos que viven no territorio. As fotos antes e agora de quen chorou en 2017 son un testemuño vivo desa dobre tarefa: levantar casas e levantar vidas. Carballeda de Avia non pechou o capítulo; converteuno nunha folla de ruta imperfecta pero instructiva para outras localidades. Quedan desafíos: máis prevención, financiamento estable e políticas que poñan o rural no centro da axenda. Se se falla nisto, as cinzas poden volver a reclamar o seu sitio. Pero se se aprende a lección, a experiencia de Carballeda pode servir de mapa para quen queira apostar pola Galicia rural que resiste.
