O 8 de agosto, na parroquia de Requeixo (Chandrexa de Queixa), comezou un lume que non volvería a durmir ata o 31 do mesmo mes. Nesas tres semanas e media o infernal avance polo Macizo Central arrasou 23.036 hectáreas —das que 20.636 son monte raso e 2.373 arbolado—, obrigou a evacuar campamentos e unha residencia, e mobilizou centos de efectivos aéreos e terrestres. Para os que viven no corazón rural de Ourense, o sucedido non foi unha estatística: foi unha sacudida que deixou paisaxes ennegrecidas, casas calcinadas e unha sensación de vulnerabilidade poucas veces vista.
O lume e as súas cifras
A ola que partiu en Requeixo non foi un único fronte. Durante as primeiras horas producíuse unha loita desesperada por conter chamas que parecían domábeis, ata que o vento cambiou as regras do xogo. O lume únise ao que viña de Vilariño de Conso e estendeuuse por municipios como Manzaneda, Laza, Montederramo, O Bolo e A Pobra de Trives. En total, e tras case un mes de traballo, as chamas quedaron extinguidas o 31 de agosto tras un operativo masivo: 23 técnicos, 189 axentes, 238 brigadas, 138 motobombas, 21 pás, 17 unidades técnicas de apoio, 34 helicópteros, 30 avións e unidades da UME.
Os testemuños reflicten a rapidez coa que cambiou a situación. Veciños como Dina Pérez relatan como o lume «veu de arriba» e, empuxado polo vento, baixou até superar ríos e rodear aldeas en cuestión de minutos. «Chegou en 20 minutos», di Dina sobre o avance que acabou por rodear a aldea de Paradaseca, deixando ao seu paso piñeiros e casas calcinadas. A velocidade foi o aspecto que máis marcou á poboación: non só ardían hectáreas, senón que tampouco había tempo para reaccionar con calma.
A magnitude tamén se traduciu en recursos humanos e materiais, e en noites sen durmir. Foron 24 días de traballo continuado —do venres 8 ao domingo 31 de agosto— nos que as columnas de fume e os sobrevuelos de medios aéreos convertéronse nunha banda sonora constante. O custo humano e económico aínda non está pechado e terá consecuencias nos orzamentos locais e autonómicos destinados á recuperación do monte e das infraestruturas.
Impacto sobre a poboación e o patrimonio
Paradaseca é un exemplo que resume o drama. A aldea, que a principios de setembro presenta un silencio case absoluto, sufriu a perda dunha vivenda ocupada por veraneantes que viaxaban desde Barcelona. O perímetro da capela da Virxe de Guadalupe quedou chamuscado, pero o templo sobreviviu ao paso das chamas, un pequeno alivio nunha paisaxe maioritariamente ennegrecida. Como conta Lameiro, «o lume chegou aquí e alguén debeu dicir: ‘Alto'».
O lume non só se levou o monte, senón que tamén puxo en risco vidas. A rápida propagación do incendio o 12 de agosto obrigou a confinar a máis dun centenar de menores que participaban en campamentos na Estación de Manzaneda. Aquela noite pasaron a noite en vela e, ao amanecer, foron trasladados en autobús ata o Parque Acuático de Monterrei, onde a espera dos familiares se saldou con lágrimas e abrazos. Ese mesmo día, 25 persoas con grandes dependencias foron evacuadas desde a residencia municipal de Chandrexa e reubicadas na cidade para protexelas.
“Aos meus 92 anos nunca ví isto”
Palabras como as do veciño Juan Núñez reflicten a sorpresa. Á súa idade, natural de aldeas con unha longa tradición agrícola, nunca había presenciado un incendio así. Conta que, mentres regaba unha caseta, sentiu unha explosión e unha chama «tan ancha como esta estrada» que pasou por encima del. A violencia térmica deixou danos físicos e psicosociais: algúns veciños tiveron que ser atendidos en centros médicos por irritacións na gola e nos oídos, e o temor instalouse na poboación.
Liçons, propostas e o futuro do monte
Tras a catástrofe, xorden preguntas sobre prevención e xestión. Veciños como Lameiro plantexan medidas prácticas: dotar de «batelumes» e puntos de auga a cada vivenda e reforzar a atención ao gandeiro e ao agricultor, esenciais para manter un paisaxe traballado que dificulte a propagación do lume. Non é a primeira vez que en Galicia se reclaman investimentos en infraestrutura hídrica e coordinación entre medios humanos e técnicos, pero a dureza do incendio de agosto fai que esta demanda sexa máis urxente que nunca.
As causas palpables están directamente relacionadas co cambio climático e coa xestión do territorio: meses sen choiva, acumulación de combustibles en montes abandonados e ventos intensos nunha orografía complicada —a cara norte do Macizo Central é traicioneira para o control dos incendios— crearon unha tormenta perfecta. A isto únese a despoboación rural, que reduce a presenza humana e o manexo tradicional do monte; a fisura entre a cidade e a comarca faise visible cando os veraneantes volven e descubren o seu pobo negro.
A reconstrución será lenta. A recuperación ecolóxica de 23.036 hectáreas non se consegue nun ano: será un traballo que deben realizar axentes forestais, gandeiros e administracións. Haberá que decidir que replantar, como previr a erosión e que medidas tomar para facilitar a rexeneración natural. Ao mesmo tempo, existe a urxencia de preparar á comunidade para futuras emerxencias: mellorar a sinalización, dispoñer de puntos de auga accesibles e contar cun plan de evacuación probado que inclúa residencias e campamentos.
Ao final, entre a tristeza e a rabia, queda a esperanza aprendida en voz baixa por quen vive aquí: volver a ver a terra verde. Para moitos, como para os que veñen cada verán desde Madrid ou Barcelona, o obxectivo non é só restaurar un paisaxe, senón recuperar a sensación de seguridade e arraigamento que proporciona ter un monte coidado. Ese obxectivo será a verdadeira medida do éxito das políticas e da resposta colectiva nos meses e anos que veñen.
