Nun desenvolvemento que está a captar a atención de expertos e cidadáns por igual, vivir na sombra. Esta situación, que se desenvolve nun contexto de crecente interese mediático, promete ter implicacións significativas para diversos sectores da sociedade.
Os detalles que xurdiron revelan unha situación complexa que require unha análise detallada. O urbanismo moderno perseguiu a luz como se fose un ben absoluto. Rúas abertas, prazas despexadas, fachadas orientadas ao sol… non obstante, nun contexto de quecemento global acelerado e de ondas de calor cada vez máis letais, esa vella obsesión comeza a resquebraxarse.
Frente ao sol que queima, enferma e mata, xorde unha pregunta: e se o futuro das cidades estivese na sombra? Con esta provocación intelectual e práctica nace o Departamento de Umbrología, un proxecto transdisciplinar liderado pola Universitat Oberta de Catalunya (UOC) que propón situar a sombra no centro do debate urbano contemporáneo.
A iniciativa presentarase públicamente o próximo 26 de xaneiro en Barcelona, e aspira a converterse nun laboratorio de ideas, prácticas e experimentos para afrontar os efectos do calor extremo desde unha perspectiva social, cultural e climática.
O impacto do calor extremo e o urbanismo solar
As cifras son contundentes. Segundo a Organización Mundial da Saúde, cerca de medio millón de persoas morren cada ano no mundo por complicacións de saúde relacionadas coas altas temperaturas.
A isto súmanse centos de millóns que sofren os efectos do calor extremo, especialmente en entornos urbanos densos, onde o asfalto e o formigón actúan como trampas térmicas. Barcelona non é unha excepción. A temperatura media da cidade é hoxe máis de 1,5 graos Celsius superior á da era preindustrial, e a frecuencia das ondas de calor disparouse: dende un episodio cada catro anos pasouse a cinco ondas entre 2022 e 2024, segundo datos do Concello.
Este escenario puxo en xaque os modelos de planificación herdados do século XIX, cando o chamado «urbanismo solar» colocou o sol no centro do deseño urbano como sinónimo de saúde e progreso. «Hoxe o sol tamén nos pode prexudicar», advirte o antropólogo Tomás Criado, investigador sénior Ramón y Cajal do grupo CareNet da UOC e director do Departamento de Umbrología. «Por iso propoñemos reaprender a vivir na sombra».
A sombra como xustiza urbana
A pregunta que artella o proxecto é tan sinxela como radical: e se nunca fomos seres solares? Nun mundo moderno que venerou a luz —dende a Ilustración ata a arquitectura racionalista—, a sombra quedou relegada a un lugar secundario, asociada ao negativo, ao improdutivo ou ao sospeitoso.
Para Criado, esa xerarquía simbólica xa non é sostible. «Aquela apreciación regularmente positiva do sol necesita hoxe un contrapunto», explica. «Que facemos cando nos pon en risco, cando contribúe ao melanoma ou cando intensifica o calor extremo? Á solaridade moderna cústalle tratar sen prexuízos todo aquilo que queda fóra das súas irradiacións».
Desde esta crítica cultural e política xorde o Departamento de Umbrología, unha entidade deliberadamente especulativa que xoga coa ficción para desbloquear o que Criado define como unha crise de imaxinación política. O nome do proxecto inspírase en The Discipline of Shadows, un relato do escritor estadounidense Tim Horvath, mais a súa ambición vai moito máis alá do guiño literario.
Un dos eixos centrais do proxecto e
Únete a la conversación
Regístrate gratis con tu email para comentar en las noticias. Tu opinión importa.