Catro décadas de retranca: a herdanza dun humorista gráfico galego

Poucas figuras lograron converterse en parte da paisaxe cotiá dunha provincia como o fixo o personaxe creado por Xosé Lois González. Desde principios dos anos oitenta, a súa viñeta diaria nun xornal ourensán acompañou o almorzo de xeracións enteiras de lectores, ata o punto de que moitos abren o xornal buscando, antes que a portada, esa tira de humor que leva máis de corenta anos sen faltar á súa cita.

Ese longo matrimonio entre un debuxante e os seus lectores é, precisamente, o que levou o galardón máis simbólico da comarca celanovesa a fixarse nel. A XLII edición do premio Celanova, Casa dos Poetas recaeu este ano no humorista gráfico, nun acto celebrado o 6 de setembro no claustro barroco do mosteiro da localidade, un marco que poucas veces destona cun recoñecemento que leva décadas distinguindo a quen traballa pola cultura galega.

Unha xenealoxía que arrinca en Castelao

O fallo do xurado non se limitou a premiar a lonxevidade. A acta subliña algo máis interesante: a condición do galardoado como pioneiro do humorismo gráfico galego durante a etapa democrática e como continuador dunha estirpe que ten un nome propio e fundacional, o de Castelao. Non é un paralelismo menor. A viñeta galega foi sempre algo máis que chiste gráfico: foi instrumento de crítica social, vehículo de lingua e territorio de identidade. Esa herdanza —a labia, a retranca, a mirada sociolóxica sobre o cotiá— é a que o xurado recoñece reunida nunha soa sinatura.

O premio destaca tamén o compromiso do debuxante coa defensa do idioma, a cultura e a identidade galega, criterios que este galardón leva anos erguendo como norte. En tempos nos que a viñeta de prensa vive horas convulsas en todo o mundo —erosionada pola crise do papel e reubicada nas plataformas dixitais—, premiar a alguén cuxa obra se mantivo durante catro décadas nun só medio é, case sen querelo, unha declaración de principios sobre o que significa o xornalismo de proximidade.

O valor da constancia

Hay premios que coroan unha obra e outros que premian un vínculo. Este, probabelmente, fai as duas cousas á vez. Ser colaborador fixo dun mesmo xornal desde 1982 implica ter retratado —coa deformación agarimosa que só permite o humor— a evolución completa dunha sociedade: a transición, a autonomía, a despoboación do rural, as obras faraónicas e as promesas electorais. Ese arquivo gráfico involuntario constitúe, á fin, un documento histórico con formas de chiste.

Que queda do humor cando o xornal se arrefría nas mans do lector? Queda, se o humor é bo, a certeza de que alguén entendeu mellor ca ninguén as contradicións do seu tempo e soubo devolvelas nun sorriso. A entrega do galardón en Celanova confirma que a institución sabe ler ese valor.

Ao final, máis aló do acto, do claustro e da acta, o verdadeiramente relevante é o que o premio deixa dito sobre a cultura galega: que o seu humor, ese que combina ironía e tenrura, segue tendo protagonistas vivos que merecen recoñecemento en vida. Corenta e dúas edicións avalan unha tradición; unha traxectoria de máis de corenta anos avala quen a recibe. Poucas veces premio e premiado encaixan con tanta naturalidade.