O labirinto da vía estreita: por que Galicia segue prisioneira do ferrocarril do século XX

Unha decisión técnica que se converteu en muro fronteirizo

Calquera viaxeiro que teña comparado billetes de tren entre Madrid e Barcelona cos de Madrid e Ourense haberá notado algo que vai moito máis alá do simple azar tarifario. Mentres que no corredor mediterráneo as compañías pelexan por ofrecer o mellor prezo nun mercado saturado de ofertas, o usuario galego contempla como a súa única opción pasa por aceptar as condicións que dicte un operador solitario. Non é capricho nin mala sorte: é enxeñaría convertida en política comercial.

A orixe do problema remóntase a unha escolla de deseño que España arrastra desde hai máis de un século e medio. Cando na segunda metade do XIX se optou por un ancho de vía distinto ao europeo, o argumento era de carácter militar: dificultar unha hipotética invasión francesa mediante o tren. Aquela decisión, hoxe convertida en anécdota de manual, segue proxectando unha sombra alongada sobre o transporte do século XXI, especialmente nas comunidades periféricas.

Cando a diversidade de material rodante prexudica ao cliente final

A alta velocidade española dispón actualmente dun parque ferroviario heteroxéneo, distribuído en varias series e operado por distintas compañías. En condicións normais, esa variedade debería traducirse en competencia, mellora do servizo e baixada de tarifas. E así ocorre, efectivamente, nos corredores onde coinciden operadores como a francesa Ouigo, Iryo ou a propia Renfe mediante as súas marcas de baixo custo.

Con todo, a realidade galega é radicalmente distinta. A coexistencia de dous anchos de vía obriga a empregar un tipo concreto de tren —os de rodadura desprazable— que non é precisamente o máis cobizado do catálogo nacional. De feito, algúns dos modelos asignados ao corredor galego foron previamente apartados de liñas máis rendibles do Estado, onde circularon unidades con mellores prestacións en termos de confort, velocidade máxima e relación calidade-prezo.

A pregunta incómoda é evidente: por que o usuario do noroeste ha de conformarse con material que outras zonas do país xa non querían?

O prezo de non ter con quen competir

Onde a situación adquire verdadeira dimensión social é no peto. A ecuación é de manual económico: onde non hai competencia, non hai incentivo para mellorar prezos nin servizo. Mentres que en traxectos como Madrid-Barcelona ou Madrid-Valencia se poden atopar tarifas imbatibles grazas á guerra comercial entre operadores, o corredor cara a Galicia funciona como un ecosistema pechado.

A comparación é especialmente dolorosa cando se constata que o custo dun billete nun tren de gama básica entre Ourense e a capital permite, noutros corredores, acceder a categorías notablemente superiores. É dicir, o viaxeiro galego aboa unha tarifa que noutras zonas do país correspondería a un servizo bastante máis completo, mais recibe a cambio un produto axustado á mínima expresión.

Iryo e a imposibilidade física de chegar

Quizais o síntoma máis elocuente deste illamento ferroviario achégao o sector privado. Operadores emerxentes con ambición de crecer no mercado español mostraron interese explícito polo corredor galego, mais atopanse cun obstáculo insalvable desde o punto de vista técnico: os seus trens son de ancho internacional estándar e simplemente non poden circular polas infraestruturas dispoñibles.

Este bloqueo non é accidental nin temporal. É a consecuencia directa duns decisións de planificación que priorizaron determinados corredores e deixaron ao noroeste nunha situación de dependencia estrutural. Mentres non se resolva a incompatibilidade de anchos ou non se xeralice o uso de sistemas de cambio de ancho automático en condicións competitivas, ningún competidor poderá entrar no mercado galego, por