O silencio nos refuxios: cando a planificación climática choca coa realidade

As ondas de calor deixaron de ser unha anomalía estival para converterse nunha certeza inamovible do calendario meteorolóxico. Ante este novo escenario, as administracións públicas comezaron a despregar infraestruturas defensivas. Non obstante, a teoría da planificación urbana a miúdo choca de fronte coa idiosincrasia das cidades. Un claro exemplo deste desencontro entre a política preventiva e o uso cidadán real vívese actualmente na capital luguesa, onde as novas instalacións deseñadas para combater o exceso térmico permanecen sistematicamente baleiras.

A paradoxia da prevención no noroeste peninsular

A creación da denominada Rede Estatal de Refuxios Climáticos, impulsada desde o Ministerio para a Transición Ecolóxica, naceu cunha vocación indiscutibelmente protectora. O obxectivo fundacional destes espazos —tanto de titularidade pública como privada— é garantir puntos de libre acceso onde a cidadanza poida abrigarse, hidratarse e descansar das temperaturas extremas nun ambiente sereno. A pesar do loable e necesario da iniciativa, a súa implementación no noroeste peninsular está a revelar interesantes friccións culturais e xeográficas.

A diferenza doutras rexións do sur ou do levante español, onde o asfalto e as construcións absorben e irradian calor de forma asfixiante, a xeografía galega mantén tradicionalmente un clima máis amable durante os meses estivais. Esta diferenza térmica histórica xera un fenómeno sociolóxico curioso: a poboación local non sente a mesma urxencia ou necesidade de buscar abrigo institucional fronte ás altas temperaturas. O propio concepto de «fuxir do calor» en pleno agosto choca cos hábitos dunha cidadanía afeita a xestionar o verán doutra maneira, aproveitando as tardes en lugares con sombra natural ou a baixada de temperaturas nocturnas.

Instalacións a disposición cidadá

No caso concreto da cidade amurallada, o Estado habilitou dous enclaves oficiais para esta rede preventiva nacional. As instalacións da Subdelegación do Goberno, situadas en pleno centro urbano, e as do Instituto Social da Mariña, foron seleccionadas tras os pertinentes estudos loxísticos como puntos estratéxicos. Ambos os espazos foron equipados coas infraestruturas recomendadas, incluíndo zonas de descanso adecuadas e dispensadores de auga potable para facilitar a correcta hidratación de quen acudan a eles.

Non obstante, o día a día nestes edificios públicos está moi lonxe de reflectir unha imaxe de urxencia climática ou de masificación cidadá buscando refrixerio. Os empregados destes centros administrativos encargados de supervisar as áreas de espera confirman unha realidade sorprendente: a ausencia absoluta de usuarios. Os dispensadores de auga e as zonas de descanso preparadas para protexer os colectivos máis vulnerables fronte ao estrés térmico agardan pacientes, mais ata o momento a recepción popular foi practicamente nula.

O debate sobre a idoneidade territorial

Resulta efectivo transplantar modelos de emerxencia térmica do sur peninsular a comunidades autónomas con climas atlánticos ou de transición?

A nula afluencia a estes refuxios en Galiza abre un debate urbanístico, sociolóxico e de xestión de recursos públicos. Existe unha percepción xeneralizada, incluso entre o persoal que xestiona estes espazos, de que a medida responde a un deseño estandarizado que quizais non contempla as particularidades climáticas de cada territorio. Algúns expertos en xestión destes centros apuntan directamente a que este tipo de intervencións teñen un sentido vital e urxente en comunidades autónomas como Andalucía, onde a mortalidade asociada á calor é unha traxedia anual real e palpable.