A paradoxa da auga en Galicia: chove máis que nunca, pero os embalses non reten. A combinación de solo granítico, presas de escasa capacidade e fugas crónicas nas redes de abastecemento converte cada gota nun ben escaso cando chega o calor.
Poucas veces unha comunidade con fama de chuvosa mirara ao ceo con tanta preocupación. Galicia rexistrou un dos invernos máis húmidos da última década, con episodios de precipitacións torrenciais que deixaron ríos desbordados e campos anegados. Con todo, a imaxe do embalse de As Forcadas, no norte da provincia da Coruña, captada o pasado venres, mostraba unha realidade ben distinta: a terra agriñada e as beiras retiradas a decenas de metros da auga. A pregunta salta á vista: como é posible que, tras meses de chuvia, siga habendo seca?
A resposta non é sinxela, pero os expertos teñen clara. Non se trata só de canto chove, senón de como chove e de que infraestrutura existe para reter esa auga. E aí está a clave: o solo granítico que domina boa parte do territorio galego actúa como un escurridor natural. A auga escorrega sen penetrar, discorre pola superficie e acaba no mar en cuestión de días. As chuvias torrenciais, cada vez máis frecuentes, agravan o problema: o terreo non pode absorber tal volume nun tan pouco tempo.
Un cambio de patrón que ninguén esperaba
Convén lembrar que o refranario popular sempre vinculou Galicia coa chuvia fina e persistente. Ese «orballo» que empapa pouco a pouco e que, en teoría, garante reservas constantes durante todo o ano. Pero os datos dos últimos exercicios debuxan un panorama moi diferente. As estatísticas recollidas polo organismo público encargado da xestión hidrolóxica apuntan a unha tendencia «estatisticamente significativa» cara a un réxime de precipitacións máis irregular e concentrado.
O certo é que os episodios de chuvia extrema multiplicáronse. Tormentas que descargan en horas o que antes caía en semanas. O problema é doble: por un lado, a auga non ten tempo de infiltrarse no terreo; por outro, as presas galegas, deseñadas na maioría fai décadas, non están pensadas para xestionar picos de caudal tan violentos. Vense obrigadas a desbalsar con rapidez para evitar riscos de inundación abaixo das augas, e esa auga que se solta é auga que xa non se poderá aproveitar no verán.
Non é menor o dato da capacidade dos embalses galegos. Frente aos grandes pantanos doutras comunidades, as presas da comunidade presentan unha capacidade de almacenamento comparativamente reducida. As Forcadas, que abastece á comarca de Ferrolterra, é un exemplo paradigmático: cando chega o estiache, as súas reservas se esgotan en semanas se non houbo unha xestión moi coidadosa durante o inverno.
Fugas que levan a auga polo camiño
Pero hai outro factor que agrava a ecuación e do que se fala menos. As redes de abastecemento galegas presentan unhas perdas considerables. A auga que escapa por tubaxes en mal estado, conexións deficientes ou infraestruturas envellecidas é auga que nunca chega aos fogares nin aos campos. Nalgúns concellos, as fugas representan un porcentaxe alarmante do total distribuído. Demasiado tempo sen unha inversión decidida en renovar esas redes.
A combinación de ambos factores resulta demoledora: chove moito pero reténse pouco, e do pouco que se retén, unha parte significativa se perde antes de chegar á torneira. Os concellos máis pequenos, con orzamentos axustados, son os que máis sofren esta situación. Non poden afrontar obras de mellora das súas captacións nin modernizar as súas canalizacións, e dependen de axudas autonómicas e estatais que tardan en chegar ou que resultan insuficientes.
A ninguén se lle escapa que a situación require unha reflexión profunda sobre o modelo de xestión da auga en Galicia. Non basta con esperar a que o ceo sexa xeneroso. A comunidade necesita infraestruturas adaptadas ao novo réxime de chuvias, con presas capaces de almacenar os picos de caudal e redes de distribución que non desperdicien un recurso cada vez máis valioso.
O verán aprieta e as reservas non acompañan
Coa chegada do calor, a demanda de auga dispara. O consumo urbano aumenta, o regadío reclama a súa parte e os caudais ecolóxicos dos ríos exixen un mínimo que moitas veces non se cumpre. A imaxe do encoro de As Forcadas o pasado venres é un aviso: se non chegan precipitacións nas próximas semanas, a comarca de Ferrolterra podería enfrontarse a restricións.
A situación non é exclusiva desa zona. Outros encoros da comunidade presentan niveis preocupantes para a época do ano na que nos atopamos. E aínda que as previsións meteorolóxicas apuntan á posibilidade dalgunha tormenta aislada, os expertos insisten en que non serán suficientes para reverter a tendencia.
Alí está a clave do problema: Galicia xa non pode confiar na súa fama de terra chuviosa. O cambio climático está alterando os patróns históricos, e a comunidade debe adaptarse a unha nova realidade na que a auga, paradoxalmente, será un ben escaso durante boa parte do ano.
A xestión da auga converteuse nun dos grandes desafíos desta década para o país. Quen pense que o problema se limita ao Levante ou ao sur peninsular equivícase. A seca ten nome galego, aínda que cueste crerlo. E a solución non pasa só por pedir máis chuvia, senón por aprender a aproveitar a que cae. Porque, a este ritmo, o próximo verán podería ser aínda máis seco que o actual. E entón, o refranario popular terá que buscar novas palabras.
