Gondomar: o universo paralelo do Bola, un arquivo vivo da memoria cotiá

En plena comarca do Val Miñor, entre polígonos e estradas secundarias, existe un lugar que non aparece nas guías turísticas nin nos mapas culturais oficiais. Porén, quen ten a oportunidade de asomarse ás súas portas descobre algo máis que un simple almacén: unha viaxe no tempo que desafía as clasificacións convencionais de museo, arquivo ou depósito.

A historia comeza cun nome: Alberto Cancela, aínda que na súa contorna todos o coñecen polo alcume de o Bola. Aos seus 60 anos, este veciño de Gondomar construíu silenciosamente un dos acervos particulares máis singulares do noroeste peninsular, unha colección que se estende por varias naves situadas en tres concellos distintos e que el mesmo recoñece que medrou sen control: «Empecei no coleccionismo e foime das mans».

A memoria material dun século

O primeiro que chama a atención ao percorrer estas instalacións é a ausencia de criterios temáticos convencionais. Non é un museo de coches antigos, nin unha exposición de mobiliario vintage, nin un arquivo de electrónica clásica. É todo iso e moito máis, mesturado nunha orde que só o seu propietario parece comprender. Radios de válvulas que emitiron as primeiras novas da radio galega conviven con quinqués de cristal que iluminaron fogares antes da electrificación rural. Maniquíes que vestiron escaparates doutras décadas comparten espazo con vaixelas que serviron mesas en vodas e bautizos de varias xeracións.

A particularidade desta colección non reside unicamente no seu volume, senón na súa utilidade práctica. O Bola converteuse nun provedor habitual para producións audiovisuais, subministrando atrezo e vehículos de época para series e películas que buscan recrear ambientes do pasado recente. Entre as súas pezas destacan automóbiles, radios, mobiliario e vaixelas que apareceron en rodaxes de referencia, o que converte o seu almacén nun recurso loxístico para a industria cultural.

Un paseo por Borreiros e máis alá

A nave situada na parroquia de Borreiros, en Gondomar, é quizais a máis accesible e a que mellor permite facerse unha idea da magnitude do proxecto. Alí, entre corredores estreitos que se abren paso entre os obxectos, o visitante pode atopar desde motocicletas apertadas unhas contra outras ata un Citroën 2CV que emerxe entre o inventario como un fósil doutra era. Cada paso que se dá conduce a unha época distinta, como se o espazo funcionase a modo de máquina do tempo física.

Pero Borreiros é unicamente a punta do iceberg. O resto das pezas distribúese noutras naves repartidas entre Baiona e Vigo, o que converte a xestión deste patrimonio particular nunha tarefa loxística de considerable complexidade. O mantemento, a conservación e a organización de miles de pezas dispersas en tres localizacións distintas esixen un esforzo continuado que poucos estarían dispostos a asumir.

O valor cultural do cotián

Máis alá da anécdota coleccionista, o fondo acumulado polo Bola expón unha reflexión interesante sobre a conservación da memoria material. Mentres as institucións públicas dedican recursos a preservar grandes obras de arte ou documentos históricos, obxectos tan cotiáns como unha radio dos anos 50, un xogo de café dos 70 ou unha máquina de escribir dos 80 van desaparecendo silenciosamente dos fogares e, con eles, pérdese un testemuño fundamental de como vivían e traballaban as xeracións anteriores.