Hai un século, Ramón Otero Pedrayo publicou a primeira edición da súa Guía de Galicia (1926), que inclúe unha relación de «coruñeses ilustres» destinada a fixar quen, ao xuízo do autor, marcaron a historia da provincia. En 2026, o centenario desa obra invita a revisar esa lista e a preguntarse por que unhas figuras seguen presentes na memoria colectiva e outras quedaron relegadas. O repaso permite ver tanto a importancia da guía como a fragilidade da fama local ao longo das décadas.
A Guía de Galicia converteuse pronto nunha referencia para abordar aspectos xeográficos, históricos e demográficos do territorio. Otero Pedrayo combinou erudición e ollada rexionalista, e nas súas páxinas condensou nomes, episodios e lugares que en 1926 axudaban a construír unha identidade galega. Parte dese inventario son as listas de personaxes ilustres de cada provincia, que hoxe funcionan como unha fotografía das prioridades culturais da época.
A principios do século XX, a descrición de A Coruña que ofrece Otero Pedrayo resalta a súa condición de capital provincial con institucións destacadas: arzobispado, universidade, audiencia territorial e capitanía xeral, ademais do departamento marítimo no seu termo. A imaxe urbana incluía a Torre de Hércules, a igrexa de Santiago e os xardíns de San Carlos, aínda que aínda faltaban elementos que hoxe asociamos á cidade, como paseos marítimos e certos parques ou museos. Esa conxuntura histórica explica en parte as figuras que o autor considerou representativas.
Un listado de ilustres, entre o coñecido e o esquecido
Na relación que abre Otero Pedrayo figura o «caballeresco» Juan de Andeyro, conde de Ourem, personaxe vinculado á historia portuguesa do século XIV e nativo da parroquia de Andeiro en Arteixo. A súa inclusión subliña as conexións transfronteirizas entre Galicia e Portugal e a importancia concedida á nobreza medieval na narrativa rexional. Xunto a el aparecen autores e estudosos cuxa presenza nos rexistros modernos é desigual.
A guía menciona tamén ao xenealoxista Vasco da Ponte, probablemente nado en A Coruña, cuxa obra sobre liñaxes galegas é básica para a investigación medieval; e a fray Jerónimo Bermúdez de Castro, dramaturgo do Siglo de Oro cuxa procedencia coruñesa non está totalmente confirmada pola historiografía. A estas figuras literarias e eruditas súmanse poetas como Francisco de Trillo y Figueroa e xuristas como Francisco Salgado de Somoza, todos eles reflexo dun pasado cultural moi concreto.
Nas páxinas de Otero Pedrayo tamén aparecen nomes que hoxe seguen a ser recoñecidos fóra de Galicia, como Emilia Pardo Bazán ou o marino Juan de Lángara, ademais de figuras menos referenciadas no panorama contemporáneo, como Jacinto de Salas. Esa mestura de celebridades perdurables e personaxes esquecidos pon de manifesto as variables que determinan a pervivencia dunha memoria pública: presenza en arquivos, ensinanzas escolares, patrimonio material e vontade das institucións locais.
A memoria local e a revisión historiográfica
A rehabilitación ou o esquecemento de certos nomes responde non só á calidade da súa obra, senón a factores cambiantes: intereses políticos, axendas culturais e a dispoñibilidade de fontes. Moitas figuras pérdense cando a investigación académica non as retoma ou cando non existen arquivos accesibles que alimenten biografías actualizadas. A guía de Otero Pedrayo funciona así como un inventario susceptible de matices e correccións.
Releer esa relación de ilustres permite tamén detectar os sesgos do seu tempo: predominio de figuras varóns, énfase na nobreza e no clero, e unha visión do mérito ligada a determinadas profesións. Actualizar a lista implica incorporar perspectivas sociais e culturais que a historiografía do século XXI considera relevantes, como a achega de mulleres, artesáns ou activistas locais.
O centenario da obra abre oportunidades prácticas: reedicións críticas, dixitalización de arquivos e exposicións que poñan en valor tanto os nomes consagrados como os esquecidos. Asociacións culturais e universidades teñen nas súas mans a posibilidade de recuperar biografías e contextualizar legados para as novas xeracións.
Volver a vista á lista de 1926 non é nostalxia: é un exercicio de memoria activa que axuda a comprender como se constrúen os cánones locais. Algunhas figuras seguirán a ser referentes, pero outras poden resurgir do esquecemento se a investigación e a divulgación as traen de novo ao debate público. A guía de Otero Pedrayo segue sendo, cen anos despois, un punto de partida imprescindíbel para esa tarefa.
