En 2026 cúmprese un século da primeira edición da Guía de Galicia de Ramón Otero Pedrayo, obra que en 1926 recolleu unha lista de «ilustres» da provincia de A Coruña. Ese inventario combina nomes aínda venerados con outros que hoxe resultan apenas lembrados. A efémera natureza da fama rexional queda exposta ao comparar os que sobreviven na memoria colectiva e os que quedaron nos archivos.

A guía de Otero Pedrayo non só era unha descrición topográfica ou turística; era unha reivindicación cultural de Galicia diante da España de entreguerras, que destacaba A Coruña como un núcleo administrativo e relixioso destacado. Nas súas páxinas o autor traza un mapa de figuras ás que atribúe relevancia histórica ou literaria na provincia.

«capital de provincia clasificada como de primeira clase e a única do territorio español con Arcebispado, Universidade, Audiencia Territorial, Capitanía xeral e capital do Departamento marítimo no seu termo»

Entre os sinalados aparecen personaxes con perfís moi distintos: nobres vinculados á política peninsular, xenealoxistas, frades dramaturgos, poetas do Século de Ouro e xuristas. Algúns nomes seguen formando parte do imaxinario local; outros requiren unha relectura para situalos no seu contexto histórico e recuperar achegas esquecidas.

De heroes locais a autores nas marxes da historia

Otero abre a súa relación citando ao caballeresco Juan de Andeyro, conde de Ourem, procedente da parroquia de Andeiro en Cambre. Foi figura relevante a finais do século XIV polo seu papel nas relacións coa corte portuguesa e pola súa proximidade á raíña Leonor, circunstancias que o fixeron notable na política da época.

Outro nome destacado é o do xenealoxista Vasco da Ponte, cuxa procedencia coruñesa non está documentada con absoluta certeza. A súa obra ‘Relación de algunas casas y linajes del Reino de Galicia’ considérase unha referencia clave para o estudo da nobreza medieval galega e segue citándose en traballos xenealóxicos e históricos.

Na mesma liña Otero inclúe a relixiosos e dramaturgos como Jerónimo Bermúdez de Castro, atribuído con frecuencia á provincia aínda que non sen debate sobre o seu lugar de nacemento. Bermúdez foi un dos autores trágicos do Século de Ouro e considérase pioneiro en adaptar modelos senecanos ao teatro en castelán.

Xunto a eles aparecen poetas e xuristas menos presentes no gran público, como Francisco de Trillo y Figueroa, orixinario de Ares, e o abade Francisco Salgado de Somoza, figura destacada do século XVII en materia xurídica. A súa inclusión na guía evidencia a intención de Otero de trazar unha xenealoxía intelectual e social da provincia.

A fugacidade da fama e o valor de revisar o pasado

Que algúns deses nomes caeron no esquecemento non é só resultado do paso do tempo, senón tamén de cambios nos intereses culturais e académicos. A investigación histórica prioriza hoxe outras liñas de estudo, e a memoria colectiva adoita conservar a aqueles que teñen presenza constante no ensino, nos museos ou no turismo.

Hai, ademais, un compoñente institucional: figuras como Emilia Pardo Bazán ou o mariño Juan de Lángara permanecen visibles grazas á difusión en centros culturais e rutas patrimoniais. Outros, con todo, requiren iniciativas específicas para reaparecer no relato público, desde a edición de textos ata exposicións temporais ou sinalización na paisaxe urbano.

O centenario da Guía de Galicia ofrece unha oportunidade para que historiadores, arquivistas e responsables culturais revisen esas listaxes e recuperen biografías esquecidas. Revisitar as fontes permite non só restaurar nomes, senón tamén reinterpretar o significado que tiveron no seu tempo e por que desapareceron do imaxinario colectivo.

Recuperar aos «ilustres» de Otero Pedrayo non busca un culto á memoria vana, senón entender como se construíu a identidade provincial nunha etapa clave do pasado recente. A memoria histórica é selectiva; esta conmemoración pode servir para ampliar a nómina de referentes e para situar A Coruña e a súa provincia nunha historia máis plural e crítica.