A Real Academia Galega pondará fin este mércores a unha das decisións máis agardadas do calendario cultural de Galicia. Segundo adiantou A Voz de Galicia, o pleno da institución, composto por 27 académicos de número, confirmará a Xosé Neira Vilas como a figura homenaxeada no Día das Letras de 2027. O escritor de Gres, no concello pontevedrés de Vila de Cruces, dentro da comarca de Deza, sucede así na lista de honor a un nome cuxa obra cume é probablemente a máis lida e traducida da literatura galega contemporánea. Pero a sesión non se limitará a un simple trámite de ratificación: os académicos debatirán tamén a candidatura do filólogo Constantino García, unha figura clave na codificación da lingua, o que promete un encontro intenso entre dúas formas de entender a contribución á cultura do país.
Que a Academia se decante por Neira Vilas era un segredo a voces. O seu nome levaba tempo circulando como o favorito para unha efeméride que busca conectar o legado do pasado coa sensibilidade do presente. E poucas veces unha obra esteve tan viva na memoria colectiva. O certo é que o personaxe de Balbino, ese neno que falaba da escola, da fame e da terra, segue sendo un espello no que moitos galegos se miran. Cun estilo directo e unha honestidade brutal, o libro publicado en 1961 cruzou todas as fronteiras xeracionais. Non importa o tempo transcorrido; a súa mirada segue sendo a de moitos nenos que aínda crecen no rural. Esa é a súa maior vigencia.
Un escritor de ida e volta, de Deza a América
Xosé Neira Vilas naceu en 1928 na parroquia de Gres. A súa infancia no rural galego marcou para sempre a súa pluma, pero a súa vida foi todo menos estática. Como tantos outros, a necesidade o empuxou a emigrar. Buenos Aires, La Habana, Montevideo… En cada parada deixou pegada. Foi xornalista, librero e un agitador cultural incansable na diáspora. Quen o coñece fala dunha enerxía inagotable, de moitas vidas concentradas nunha soa. A ninguén se lle escapa que a candidatura de Neira Vilas non é só un recoñecemento á súa calidade literaria, senón tamén unha homenaxe á súa labor como mantenedor dos lazos da Galicia exterior. El tendiu pontes entre ambas beiras cando era máis difícil tendelas.
O debate do plenario entre dous xigantes
A reunión do plenario da RAG ten este ano un incentivo extra. A confirmación de Neira Vilas para 2027 parece firme, pero a presenza no debate de Constantino García abre unha reflexión necesaria. Filólogo de formación e membro destacado da intelixencia galega, García foi unha peza angular no proceso de normativización da lingua. Non é un debate menor a tensión entre o literato e o lingüista. A Academia ten a difícil tarefa de equilibrar o recoñecemento aos creadores co dos estudosos que construíron as ferramentas gramaticais e léxicas. Das sesións sae, ao fin e ao cabo, o rumbo da política lingüística e literaria do país. A simple mención do seu nome demostra que a RAG mira ao ecosistema cultural no seu conxunto.
Un legado que trasciende o 17 de maio
Cando chegue a primavera de 2027, as bibliotecas, os centros de ensino e as institucións volcarán coa figura de Neira Vilas. Haberá lecturas públicas, exposicións, actos institucionais. Pero o verdadeiro valor desta elección está noutro lado. A súa obra invita a unha reflexión sobre o rural galego, sobre a emigración, sobre a identidade. Nun momento no que as aldeas se baleiran e a memoria se perde a pasos xigantes.
