1926: o ano en que Galicia recuperou a súa terra (e non parou de repartila)

En 1926, un decreto-lei cambiou para sempre a face dos campos galegos. Oficializou o que moitos levaban décadas esperando: a redención dos foros, ese sistema ancestral que ataba os campesiños á terra como se fosen servos modernos. Cen anos despois, a herdanza daquela norma —o minifundio— segue definindo a paisaxe rural, aínda que as políticas agrarias tentaron o contrario. Como puido unha lei destinada a liberar converterse no xerme da fragmentación que hoxe afoga a agricultura galega?

O foro: cando a terra era un aluguer eterno

Durante séculos, os campesiños galegos traballaban terras que non eran súas, pero tampouco libres. O foro era un contrato draconiano: pagabas un censo anual ao propietario, ás veces en especie, e se deixabas de pagar, perdías todo. Non podías vender a parcela, nin herdala sen permiso, nin sequera construír unha casa sen autorización. A terra era un ben sagrado para a nobreza e a Igrexa, pero un lastre para quen a traballaba.

A finais do século XIX, as revoltas polos foros sacudiron comarcas enteiras. En Ortegal ou Terra Chá, os xornaleiros queimaban rexistros e ocupaban fincas. A presión social era insostible, e o Estado, temeroso de que o descontento derivase en algo máis perigoso, buscou unha solución. Así naceu o decreto de 1926: permitía aos foreiros «redimir» a súa terra, pagando unha cantidade fixa para converterse en donos absolutos. A medida soaba a xustiza, pero traía consigo un problema de fondo.

Quen pagaba o rescate obtiña un anaco de terra, pero a propiedade seguía en mans de quen sempre a controlara. Así, en lugar de concentrar a terra en menos mans —como pretendían as elites—, a lei repartiuna en migallas. O minifundio, ese mosaico de parcelas diminutas que hoxe debuxa os verdes paisaxes galegos, naceu daquel reparto desigual.

Un século de parcelas que non caben nun tractor

Hoxe, Galicia é un territorio de pequenos propietarios. Segundo datos da Consellería de Medio Rural, máis do 60% das explotacións agrarias teñen menos de cinco hectáreas. En comarcas como O Ribeiro ou Valdeorras, non é raro atopar parcelas de media hectárea separadas por muros de pedra centenarios. «A lei de 1926 non só non resolveu o problema da propiedade, senón que o cronificou», explica un técnico do sector. A estrutura actual é un labirinto: para cultivar unha hectárea, ás veces hai que cruzar cinco fincas distintas.

A fragmentación non é só un problema de tamaño. As políticas de reestruturación agraria dos anos 60 e 70 tentaron reagrupar terras, pero chocaron coa resistencia dos propietarios. «A terra aquí non é só un medio de produción, é un símbolo de estatus e herdanza», apunta un responsable do sector. Así, mentres noutras rexións europeas os agricultores se unían en cooperativas para gañar escala, en Galicia moitos preferiron manter as súas parcelas, por pequenas que fosen.

O resultado é unha agricultura familiar afogada polos custos. Un estudo da Universidade de Santiago sinala que o 40% dos ingresos dos pequenos agricultores proveñen de subvencións. Sen elas, moitos non poderían subsistir. A paradoxa é brutal: a lei que liberou a terra dos foros terminou atrapando a xeracións de galegos nun sistema que non dá para vivir.