O galeón Santiago: un tesouro somerxido que se esvaece entre a indiferenza

Galicia atesora baixo as súas augas un dos patrimonios arqueolóxicos subacuáticos máis singulares de Europa. Porén, boa parte dese legado xace sepultado non só pola area e a lama, senón por unha falta crónica de atención institucional e recursos que o manteñen nun limbo perpetuo. O galeón San Giacomo di Galizia, coñecido popularmente como o galeón Santiago e afundido na ría de Ribadeo a finais do século XVI, converteuse no símbolo máis elocuente desta paradoxa galega: temos unha xoia arqueolóxica de primeira orde, pero apenas facemos nada por preservala, estudala e poñela en valor.

Un patrimonio que espera baixo as augas

O pecio do galeón Santiago non é un achado calquera. Descuberto a finais do século XX no fondo da ría ribadense, trátase dos restos dunha nave mercante armada que transportaba un valioso cargamento e que naufragou en 1597 durante unha tormenta. O que fai excepcional a este buque é o seu excelente estado de conservación: as frías augas e os sedimentos preservaron a súa estrutura de madeira de xeito extraordinario, ofrecendo unha cápsula do tempo que permite entender como eran a construción naval, a vida a bordo e as rutas comerciais da época de Filipe II.

A pesar deste valor incuestionable, as intervencións arqueolóxicas no lugar foron esporádicas e, en moitos casos, froito do pulo de equipos de investigación universitarios e da colaboración puntual de administracións locais. A última campaña de campo documentada realizouse a mediados de 2023, e desde entón o silencio administrativo volveu cubrir o xacemento. Non se anunciaron novas fases de escavación, nin medidas concretas para a súa protección fronte a expoliadores, pescadores de arrastre ou a deterioración natural.

A fraxilidade do esquecemento institucional

A situación do galeón Santiago non é un caso illado, senón a punta do iceberg dunha xestión do patrimonio subacuático que en Galicia avanza a trancos e barrancos. Mentres outros países como Portugal ou Francia desenvolveron plans sistemáticos de catalogación, conservación e difusión dos seus pecios, na comunidade galega os proxectos adoitan nacer do voluntarismo de investigadores e entidades locais, sen unha folla de ruta autonómica clara que garanta continuidade.

Este abandono ten consecuencias concretas. Cada ano que pasa sen intervención, o galeón perde información insubstituíble. As correntes, os microorganismos e a acción humana degradan lentamente as madeiras e os obxectos que aínda descansan no leito mariño. O que hoxe podería ser unha xanela aberta ao século XVI, mañá será só unha morea de anacos informes. A arqueoloxía subacuática é unha carreira contra o reloxo, e en Ribadeo ese reloxo leva décadas sen dar a hora.

“O mar galego non só garda pecios; garda as claves da nosa historia como pobo. Abandonalos é borrar unha parte irrecuperable da nosa identidade”, sinalan quen coñece de preto a fraxilidade destes xacementos submarinos.

Leccións do pasado para o futuro

Non cómpre mirar moi lonxe para atopar exemplos do que podería ser. O pecio da fragata Santa María Magdalena, afundida fronte ás costas de Viveiro a comezos do século XIX, foi obxecto de campañas de arqueoloxía subacuática que lograron recuperar pezas de gran valor histórico, aínda que a súa musealización segue a ser unha materia pendente. No outro extremo, o galeón da Ría de Vigo, afundido en 1702 durante a batalla de Rande, é coñecido internacionalmente polos seus tesouros e a súa historia, pero o seu potencial arqueolóxico segue explotándose sobre todo desde o cine e a literatura, non desde a ciencia.