Adai, unha paisaxe ritual de cinco milenios ás portas de Lugo

Penas do Caldeiro, na parroquia lucense de Adai, está a ser redefinida pola arqueoloxía: un equipo da Universidade de Santiago traballa dende principios de mes en tres puntos do enclave para datalos, e a responsable da investigación xa fala abertamente dunha paisaxe sagrada usada para cerimonias durante case cinco mil anos, dende o IV milenio antes de Cristo ata o século III antes da nosa era.

Da prudencia á certeza

Convén lembrar o percorrido. Na primavera pasada, a profesora de Arqueoloxía da USC que dirixe os traballos mostrábase cauta ao valorar a función ceremonial do Corro dos Mouros, un recinto circular de 52 metros de diámetro situado en Penas do Caldeiro. Evitaba entón calquera conclusión categórica. Os datos recollidos dende 2023 déronlle motivos para ir máis alá: a campaña actual, que se prolongará ata o vindeiro venres, permite xa definir a zona como un espazo ritual para distintas cerimonias.

Non é pouco. A hipótese de trabalho sitúa a actividade ceremonial nun arco temporal excepcional: polo menos sete mámoas levantadas no IV milenio antes de Cristo, despois o Corro dos Mouros, construído xa no Bronce Final e, probablemente, gravados realizados en rochas próximas. Milenios de uso continuado do mesmo lugar. A cifra fala por si soa.

Cinco mil pezas e catorce datacións

O traballo previo, executado entre 2023 e 2025, non foi menor. Extraéronse unhas 5.000 pezas e preto de 330 mostras, das que saíron 14 datacións. Ese volume é o que sostén agora a lectura do conxunto: o Corro dos Mouros foi utilizado durante aproximadamente un milenio, entre os séculos XIII e III antes de Cristo, e relaciónase co Altar de Adai e o castro de Penarrubia para configurar esa zona ritual que a investigación debuxa por primeira vez.

A ninguén se lle escapa que a clave está na superposición de fases. Poucos xacementos galegos ofrecen unha secuencia tan completa da evolución dun espazo ceremonial, dende as estruturas funerarias megalíticas ata as manifestacións da Idade do Bronce Final e os gravados rupestres. Aí está a singularidade do enclave: non un monumento illado, senón unha paisaxe enteira cargada de significado ás portas da cidade de Lugo.

Unha campaña contra o reloxo

A escavación en marcha concéntrase en tres puntos do conxunto e ten un obxectivo concreto: datalos. O prazo é axustado, apenas as primeiras semanas de mes ata o venres, e os resultados permitirán afinar —ou corrixir— a cronoloxía que hoxe maneja o equipo. A ciencia arqueolóxica avanza despacio, e por iso cada datación conta.

O certo é que a investigación confirma algo que a toponimia e a tradición insinuaban dende facía tempo: os nomes do lugar, co seu Corro dos Mouros e as súas Penas, gardaban memoria dun territorio singular. A arqueoloxía só puxo datas e método sobre o que a paisaxe levaba séculos suxerindo.

Falta por ver que achegan as novas campañas e se a administración acompaña cos recursos necesarios a posta en valor dun conxunto que, de confirmarse todas as hipóteses, difícilmente terá paralelo en Galicia. Unha paisaxe sagrada de cinco milenios a dez minutos dunha capital de provincia: a pregunta non é se merece protección, senón canto tardará en terala.