O Servizo de Traumatoloxía do HULA (Hospital Universitario Lucus Augusti) incorporou unha técnica que ata agora se practicaba con maior frecuencia en centros de referencia: o alargamento óseo mediante un cravo intramedular controlado por magnetismo. O procedemento, dirixido polo traumatólogo Manuel Bravo, permitiu a unha paciente na vinteira iniciar a corrección dunha diferenza entre pernas de 4 centímetros sen recorrer a fixadores externos.
A intervención e como funciona o cravo magnético
A operación consistiu, como nas técnicas convencionais de alargamento, en realizar unha osteotomía —romper de forma controlada o fémur— e introducir un cravo intramedular que queda ancorado con parafusos en ambos fragmentos. A innovación radica en que o dispositivo incorpora un mecanismo magnético interno que se acciona dende o exterior mediante un mando remoto. A partir do décimo día postoperatorio a propia paciente comezará a activar o imán para separar de forma moi progresiva os dous extremos óseos.
Segundo o protocolo seguido en Lugo, a pauta de distracción será de 0,25 milímetros por manobra, tres veces ao día, o que supón un avance de case 0,75 milímetros diarios. Con esa cadencia espera alcanzar os 4 centímetros de corrección en aproximadamente mes e medio. O equipo do HULA lembra, non obstante, que esa fase de alargamento é só a primeira; unha vez alcanzada a lonxitude prevista comeza un período de consolidación no que o osso debe calcificarse e gañar resistencia antes de retirar o cravo.
O traumatólogo Bravo estivo asistido no quirófano polos doutores Pedro González Herranz —xefe da Unidade de Traumatoloxía Pediátrica do CHUAC—, Víctor Urdaneta, Víctor Medel, Yolanda Luaces e Alejandro López Pardo. A intervención levouse a cabo hai un par de semanas e a paciente recibiu o alta catro días despois, tras a primeira fase de recuperación hospitalaria.
«A paciente que intervenimos é a paciente ideal», recoñece o doctor Bravo, en alusión á súa idade e estado xeral.
Dos fixadores externos ao clavo intramedular: vantaxes e matices
Ata fai poucas décadas a técnica de escolla para alargar ósos longos pasaba polos coñecidos fixadores externos —estruturas que, ancladas ó óso a través de brocas, permiten a distracción gradual seguindo o método de Ilizarov—. Son eficaces, pero visibles e aparatosos; ademais incrementan o risco de infección polo paso de pinos e parafusos a través da pel. A aparición de sistemas intramedulares controlados por imáns cambiou o panorama: o paciente non leva nada fóra do corpo, a hixiene é máis sinxela e a aceptación estética e psicolóxica mellora.
O sistema implantado en Lugo, comercialmente coñecido como Precice, non é un material novo no quirófano, pero sí se estrena como técnica autonómica nas mans do equipo do HULA. En A Coruña, por exemplo, o equipo do Pedro González Herranz xa acumulaba experiencia con decenas de implantes en nenos con disimetrías conxénitas. A coordinación entre equipos e a formación son clave: en Galicia esta tecnoloxía pode reducir os traslados de pacientes xuvenes a grandes centros, pero tamén esixe unha logística de seguimento e rehabilitación estreita.
Non todo son vantaxes automáticas: o custo do material é superior ao dos fixadores externos e a técnica esixe unha selección rigorosa de candidatos. Ademais, aínda que o risco de infección superficial diminúe, non desaparece a posibilidade de complicacións como fallo de consolidación, disfunción articular ou necesidade de revisións quirúrxicas. Por iso, os especialistas insisten en que cada caso debe valorarse de forma individualizada.
Quen son candidatos e que coidados esixe o proceso
En palabras do equipo do HULA, os candidatos ideais son xuvenes, non fumadores e con boa capacidade de consolidación ósea. O tabaco segue sendo un dos factores que máis perxudican a rexeneración ósea; por iso os profesionais solicitan expresamente evitar fumar ou exponerse ao fume alén durante todo o proceso. A partir da corentena as probabilidades dunha consolidación óptima diminúen, polo que a indicación módase coa idade do paciente.
A técnica está indicada para corrixir diferenzas moderadas de lonxitude —o rango habitual de corrección con este tipo de cravos vai duns poucos milímetros ata varios centímetros—; para disimetrías menores a 3,5 centímetros moitos pacientes resolven o seu problema cun simple alza no calzado. No caso intervenido en Lugo, a disimetría de 4 centímetros justificou o recurso á cirurxía.
Durante a fase de alargamento e a posterior consolidación a actividade do paciente está condicionada: recoméndase un plan de fisioterapia para preservar a mobilidade articular e a forza muscular, control radiográfico periódico para comprobar a formación de calo óseo e restricións na carga segundo indique o traumatólogo. A retirada do cravo é unha intervención programada só cando a consolidación é evidente nas probas de imaxe.
Para o sistema público galego a incorporación deste recurso supón, ademais dun avance técnico, un cambio na carteira de servizos. Permitirá resolver en Lugo casos que antes derivaban a outros hospitais e reducirá o tempo na lista de espera de algúns pacientes novos con secuelas de fracturas infantís ou deformidades conxénitas. Ao mesmo tempo plantea retos: formación continua do persoal, investimento en material e un seguimento posoperatorio máis estreito.
Nunha comunidade como Galicia, con dispersión poboacional e unha poboación envellecida pero con bolsas de novos activos nas cidades medias, a posibilidade de ofrecer estas prestacións preto da casa ten impacto na calidade de vida. Quedan por diante meses de rehabilitación para a paciente intervenida e a confirmación de que o óso consolida con normalidade, pero o xesto técnico do equipo dirixido por Manuel Bravo abre unha nova etapa na traumatoloxía ortopédica lucense. A falta de resultados a longo prazo, a experiencia suma e coloca ao HULA na rede de hospitais que xa aplican esta tecnoloxía.
