A eterna disxuntiva urbana: cando o progreso golpea ao patrimonio

O subsolo coruñés como arquivo histórico

As cidades, especialmente aquelas con séculos de historia ás súas costas, son palimpsestos xigantes. Cada capa de asfalto, cada reforma urbana, superponse a un substrato de memoria material que agarda en silencio. A Coruña, coa súa relación milenaria co mar, non é unha excepción. A recente aparición de estruturas pétreas durante traballos de mellora nunha das súas zonas máis emblemáticas non é un suceso illado, senón un recordatorio recorrente desta realidade. Cada pa no centro histórico de calquera cidade atlántica europea leva consigo o risco, ou a oportunidade, de dialogar co seu pasado portuario. Estes achados, lonxe de seren simples obstáculos para a enxeñaría, son páxinas do diario de navegación da urbe, escritas en pedra e argamasa.

A lei: unha ponte fráxil entre a obra pública e a conservación

A lexislación española en materia de patrimonio é clara, pero a súa aplicación no fragor dunha obra con prazos e orzamentos axustados xera unha zona gris complexa. Cando a maquinaria topa co inesperado, actívase un protocolo que debería priorizar a preservación do achado. Porén, a tensión é inherente. Por unha banda, está o compromiso dunha administración coa cidadanía para renovar espazos públicos e executar investimentos. Pola outra, a obriga legal e moral de protexer uns vestixios que, unha vez alterados ou eliminados, son irrecuperables. Este conflito de intereses sitúa aos técnicos e responsables políticos nunha encrucillada onde calquera decisión será escrutada. A pregunta de fondo é se os nosos marcos legais e procedementais están realmente deseñados para integrar o descubrimento fortuíto como parte do proceso, e non como un contratempo.

A verdadeira madurez dunha sociedade mídese por como trata os testemuños do seu pasado, especialmente cando aparecen para complicar o seu presente.

Un espello noutras rías: Galicia e a súa herdanza marítima sepultada

A situación vivida na cidade herculina resoa en toda a xeografía galega. Dende Vigo ata Ferrol, pasando por Vilagarcía ou Ribeira, a transformación dos frontes marítimos foi sepultando, literalmente, a infraestrutura portuaria primixenia. Os peiraos de carga de pedra, as atarazanas ou os pequenos embarcadoiros foron sendo engulidos por sucesivas ampliacións, diques e recheos. Estes restos constitúen un patrimonio arqueolóxico, industrial e marítimo de primeiro orde, esencial para comprender a evolución económica e social da comunidade. A súa posta en valor, cando acontece, enriquece o discurso histórico da cidade, ofrecendo unha narrativa tanxible. Non se trata só de conservar pedras, senón de manter viva a conexión coa esencia mariñeira que forxou o carácter destes lugares.

Cara a unha planificación urbana con memoria anticipada

Podemos evitar que estes descubrimentos sexan sempre unha sorpresa conflitiva? A resposta podería estar nunha arqueoloxía preventiva máis robusta e nunha planificación urbana que incorpore a «memoria do chan» como unha variable máis. Estudos de xeorradar, catas estratigráficas previas en zonas de alto potencial histórico e a integración de historiadores e arqueólogos nas fases iniciais de deseño de proxectos públicos poderían mitigar os impactos. Imaxinemos un modelo onde, antes de redactar o proxecto de remodelación dunha praza centenaria, xa se contemple un plan B arqueolóxico. Isto transformaría o achado dun problema custoso nunha oportunidade planificada para a musealización in situ, a integración visual ou a documentación científica exhaustiva. É un cambio de paradigma: da mitigación de danos á co-creación co pasado.