Necrolóxica: falece o novelista portugués António Lobo Antunes

Antonio Lobo Antunes, unha das voces máis singulares da literatura portuguesa contemporánea, faleceu, segundo publican hoxe diversos medios, deixando tras de si unha obra que abordou con crueza o legado colonial luso e as feridas da memoria. A noticia, divulgada o 10 de marzo de 2026, abre un período de reflexión sobre unha traxectoria marcada pola exploración dos lazos entre Portugal e as súas antigas posesións en África. As súas novelas, entre elas a citada por numerosos críticos nestes días, converteronse en ferramentas para repensar identidades fracturadas e pasados incómodos. En Galicia, onde a súa obra foi lida e debatida en círculos académicos e literarios, a súa ausencia xerará encontros e relecturas.

Na novela á que adoitan remitirse os seus comentaristas máis recentes, o autor plasmaba unha sensación de espello roto entre Lisboa e Luanda, entre Europa e África, dando corpo a personaxes que transitan experiencias contrapostas e a miúdo contraditorias. Lonxe de ofrecer paisaxes idílicas ou solucións fáciles, Lobo Antunes situaba aos seus protagonistas en escenarios de memoria doente, onde as imaxes do pasado asoman fragmentadas e sen consolo. O uso de espellos, reflexos e desdobramentos servía para amosar como a identidade se constrúe á vez con orgullo e con culpa. Esa técnica contribúe a unha lectura na que o lector se sente case obrigado a recompoñer os anacos dunha historia colectiva.

Os personaxes que poboan a súa narrativa aparecen habitualmente como seres á vez vítimas e cómplices, arrastrando vidas que a novela presenta como derrotadas máis aló da propia culpa. A convivencia tensa entre colonizadores e colonizados tradúcese en microescenas onde a humillación e a aspiración social se entremezclan ata volverse indistinguibles. No fondo desas relacións late a constatación de que o prestixio e a posición se forxaron, moitas veces, sobre a privación allea. A prosa de Lobo Antunes non viña a absolver nin a denunciar dende a distancia: a súa aposta foi describir con detalle a miseria moral que xera ese entramado.

Para os protagonistas destas historias, África non foi só un lugar de negocios ou de explotación laboral, senón tamén o espazo no que se buscou unha forma de recoñecemento negada na metrópole europea. En moitos pasaxes, a novela relata como a oportunidade económica se mestura cunha ansia de estatus que acaba por converter eses personaxes nunha versión degradada do que aspiraban a ser. Ao mirar nos ollos de quen os servía, descobren un reflexo que os desestabiliza: a diferenza de clase e a humillación invertida poñen en cuestión calquera idea de superioridade. Esa constatación amarga é un dos motores narrativos que alimentan o ton crítico da obra.

Estilisticamente, Lobo Antunes traballou con recursos que fragmentan o relato e obrigan ao lector a recompoñer o sentido a partir de saltos temporais e voces que se superpoñen. A memoria, tratada como un espello corroído, devolve imaxes que entran e saen dos personaxes, configurando unha circulación de recordos que non queda na anécdota senón que interpela a responsabilidade histórica. Esa forma de narrar converteu a súa obra nun punto de referencia para quen estudan as consecuencias psicolóxicas e sociais do colonialismo no espazo lusófono. A súa linguaxe, densa e a miúdo desafiante, foi tamén a súa sinatura.

O falecemento do escritor recíbese nun contexto no que as sociedades europeas reexaminan o seu pasado imperial e as literaturas nacionais se revisan á luz desas discusións. A vixencia da súa obra non radica só na calidade literaria, senón na súa capacidade para provocar preguntas incómodas sobre a herdanza colectiva. En Portugal e nos países africanos de fala portuguesa, os seus textos foron lidos como documentos dunha conciencia histórica que non admite complacencias.