A cidade termal que deixou morrer os seus baños: crónica dun abandono

Hai ironías que doen. Ourense, que converteu a auga quente en sinal de identidade e en argumento para atraer visitantes, viu esta semana como as lapas castigaban a súa Casa de Baños, un dos espazos que mellor encarnaban aquela tradición balnearia. Reducir o suceso a un incendio sería, sen embargo, un erro de diagnóstico: o lume non matou ese edificio. Só puxo a firma final nun expediente que a desatención levaba anos tramitando.

A auga que fixo a cidade

Poucas cidades galegas deben tanto a un recurso natural como Ourense aos seus mananciais quentes. Coñecidos desde a antigüidade e celebrados nas Burgas, eses afloramentos converteron a cidade en destino de quen viaxaban expresamente para someterse a curas hídricas. Durante décadas, a vida local xirou ao redor desa cultura da auga medicinal, con hospedaxes, establecementos e todo un vocabulario propio ligado ao visitante que chegaba buscando alivio.

A Casa de Baños era a materialización en pedra desa historia. Xunto ao río, tras unha fachada asinada polo arquitecto Daniel Vázquez Gulías, despregábase un conxunto de tres edificios encadeados que sumaba 1.800 metros cadrados. Dentro cabía case un mundo: a vivenda de quen rexentaron o negocio, unha hospedaxe para os forasteiros que acudían aos mananciais, lavadoiros abastecidos directamente do cauce termal e, como corazón do complexo, a zona destinada aos baños curativos.

Ningún outro establecemento do mesmo tipo continuou aberto na cidade despois: foron os últimos. Ao deterse aquela actividade, o edificio non perdeu só unha función; perdeu a súa razón de ser. E o que non se usa, en patrimonio, tende a degradarse cunha rapidez desconcertante.

Cando o público deixa de protexer

O inmoble pasou a mans municipais en 2016. Desde entón acumulou anos de inactividade, peches, ocupacións irregulares e deterioro progresivo. A secuencia é coñecida e apenas precisa adxectivos: un edificio baleiro, sen uso nin vixilancia, convértese primeiro en refuxio, despois en ruína incipiente e, co tempo, en candidato a calquera desgraza.

Aquí está a verdadeira cuestión de fondo. A titularidade pública adoita presentarse como garantía de protección: se o patrimonio é de todos, ninguén pode especular con el nin derrubalo a discreción. Pero a experiencia demostra que adquirir sen plan, sen orzamento de mantemento e sen uso asignado equivale, na práctica, a unha forma lenta de demolición. Non fixo falta tirar o edificio: abondou con non facer nada durante o tempo suficiente.

O que xa só existe en fotografía

Daquele esplendor queda, afortunadamente, un rexistro. Reportaxes gráficos do interior realizados en 2013 mostran estancias con chans de baldosas decoradas e bañeiras de mármore aínda plenamente recoñecibles. Imaxes que hoxe funcionan como inventario póstumo do que había e como proba documental do que se deixou perder.

É un fenómeno curioso e algo triste: cando un edificio morre, o seu arquivo fotográfico gaña estatus. As imaxes deixan de ser ilustración e pasan a ser testamento. A cámara documenta o que a xestión non soubo conservar, e o público descobre de golpe, entre lamentacións, un patrimonio que quizais nunca visitou nin reivindicou mentres estaba en pé.

O fume como aviso

O caso invita a preguntas incómodas. Cantos inmobles de titularidade pública hai agora mesmo, nesta cidade e en tantas outras, pechados a cal e canto, sen vixilancia e sen horizonte de uso? Que protocolos existen para controlar os edificios baleiros? Elaborouse algunha vez un inventario do patrimonio municipal en desuso, co seu estado de conservación e o seu nivel de risco? Con independencia de como se orixinou o incendio, o resultado fala dunha construción exposta durante anos a canto puidera sucederlle.