Tormentas en Ourense: o mapa da vulnerabilidade rural

Cada ciclo de tormentas na provincia de Ourense revela unha verdade incómoda: o medio rural galego non está preparado para o embate do clima extremo. O sucedido este mércores no concello de Viana do Bolo, onde as inundacións barrieron varias aldeas e os desprendementos cortaron a vía principal de comunicación, non debe lerse como unha fatalidade irremediable, senón como o reflexo previsible dun territorio que se foi deshabitando e desprotexendo. A escena de caos vivida é o síntoma dun malestar xeográfico profundo que se agrava con cada temporal.

Unha xeografía que se esborralla

A comarca de Viana do Bolo é un exemplo paradigmático dos retos que afronta a Galicia interior. As súas estradas, serpeantes e talladas en ladeiras de forte pendente, son o único cordón umbilical que une os seus pequenos núcleos de poboación cos servizos esenciais. Cando a terra se satura de auga, como ocorreu durante as intensas precipitacións das últimas horas, o terreo simplemente cede. A OU-533, que enlaza esta zona coa limítrofe comarca da Gudiña, converteuse nun punto negro da rede viaria. Un gran desprendemento, alimentado pola inestabilidade do monte e a falta de drenaxes adecuados, cortou a circulación en ambos sentidos, illando de feito a decenas de veciños que viron como a súa conexión co exterior se desvanecía entre o barro.

Este corte de estrada non foi, porén, un incidente illado. A choiva torrencial, ao caer sobre un terreo sen a suficiente capacidade de absorción pola maleza acumulada nos canles e ladeiras, xerou violentas inundacións que o barrieron todo ao seu paso. As aldeas de Pradocabalos, A Bouza, O Castro e Pixeiros foron as máis castigadas pola forza da auga desbocada. Vivendas, bodegas e baixos quedaron anegados polo lodo, testemuñas mudas da crueza dunha natureza que reclama o seu espazo aplanado polo abandono.

O prezo do abandono e da despoboación

Detrás da imaxe de destrución escóndese unha realidade moito máis complexa e estrutural. A crise demográfica que azouta o rural ourensán deixou unha pegada imborrable na paisaxe. A falta de actividade agrícola e gandeira nas ladeiras permitiu que o monte se peche, que os regatos se obstruyan e que os marxes das estradas se convertan en trampas de auga. Cada aldea que perde habitantes é unha comporta de seguridade que se pecha definitivamente. A capacidade de resposta dos veciños que resisten, moitos deles de idade avanzada, é moi limitada. A soidade ante a inundación é unha experiencia tan demoledora como a propia perda dos bens materiais acumulados durante toda unha vida.

Mentres a maquinaria pesada da administración traballa a destajo para restablecer a normalidade na OU-533 e a axuda comeza a chegar aos núcleos afectados, a pregunta que flota no ambiente é se a sociedade está disposta a cambiar o modelo de xestión do territorio. A intervención de emerxencia, a pa e o camión, son necesarios, pero resultan de todo insuficientes se non veñen acompañados dunha estratexia a longo prazo que devolva a actividade ao monte e ás concas.

Mirar ao futuro para non repetir o caos

Cada vez que o ceo se despenca sobre a provincia de Ourense, a crónica tende a repetirse con lixeiras variacións. Os patróns climáticos están cambiando e os meteorólogos advirten de que as choivas torrenciais serán máis frecuentes e intensas. Negar esta realidade é condenar ao rural galego a un bucle interminable de catástrofes e reconstrucións que esgotan os recursos e a moral dos habitantes. A solución non pasa exclusivamente polo asfalto e o cemento. Pasa por recuperar a xestión activa do monte, por limpar os canles de forma continuada, por manter unha masa crítica de poboación que exerza de barreira natural contra as inundacións e os incendios.