A situación na Serra do Xistral superou todos os límites que a paciencia ganadeira podía tolerar. As comunidades de montes de Frexulfe e Vilacampa, no pleno da Mariña lucense, contemplan atónitas como os seus rebaños de cabalos se desangran día tras día baixo o acoso dun depredador que perdeu o medo e xa non espera á noite para cazar. O que ata hai poucos anos era un problema puntual converteuse nunha ameaza constante que pon en risco a propia supervivencia da actividade ganadeira extensiva en toda a zona alta da comarca.
Un depredador que perdeu o medo ao humano
Pocas veces se vira unha escena semellante nestes montes. Os comuneros contánolo cunha mestura de rabia e impotencia: o lobo asentouse na zona cunha densidade tan elevada que deambula entre as manadas a plena luz do día, sen preocuparse pola presenza humana. Non se trata dunha impresión pasajera nin do susto dunha mala tempada. É a nova normalidade nunha serra que se estende entre os concellos de O Valadouro, Abadín e Muras, onde o gando equino en semiliberdade foi durante xeracións sinal de identidade da paisaxe e complemento fundamental da economía rural.
Ninguén escapa á gravidade do panorama. Cada mañá aparece un animal morto nos prados ou nos montes comunais. A afirmación que repiten os afectados, reunidos recentemente na igrexa de Frexulfe para analizar a crise que os asfixia, non admite matices: xa non saben que facer. As baixas volvíronse economicamente insostentables para unhas explotacións que, por se non fose pouco, carecen de relevo xeracional. A xente nova non quere quedar no monte, e os que resisten véñense acorralados por un problema que supera con creces a súa capacidade de resposta.
Cercas, canóns e luces: nada funciona
Quen crea que este problema ten solución fácil é que nunca pisou estes montes. Os ganadeiros da zona o probaron absolutamente todo. Levantaron valados perimetrales de considerable altura. Instalaron canóns de gas que disparan estróns a intervalos regulares para espantar aos depredadores. Colocaron luces semellantes ás das discotecas, parpadeantes e estridentes, coa vana esperanza de que o destello mantexa afastado ao lobo. Nada funcionou. Absolutamente nada.
O lobo é un animal extraordinariamente intelixente que aprende máis rápido que as barreras que se lle poñen por diante. Adáptase, sortea os obstáculos e continúa cazando coa mesma determinación. O máis demoledor é que nin sequera as medidas de protección máis custosas e sofisticadas garanten a seguridade do gando. Demostroulo un episodio que os propios afectados recordan con amargura: no Monte Corrubedo, na costa barbanza, tiñan os animais protexidos con mastíns, a raza canina por excelencia para a defensa do gando fronte a grandes depredadores. O lobo matou aos animais igualmente.
O éxodo do gando e o avance imparable do mato
A consecuencia desta presión constante non é só económica, aínda que por si soa xustificaría toda a alarma. Tamén é paisaxística, ecolóxica e profundamente identitaria. A Serra do Xistral está transformándose a ollos vista, e non precisamente cara mellor. Onde antes pastaban cabalos, vacas, ovellas e cabras nun equilibrio centenario entre o ser humano e o medio natural, agora avanzan imparablemente as silvas e as plantacións forestais. O monte séche. A serra volve brava dunha maneira que nada ten que ver coa conservación medioambiental e todo que ver co abandono.
Os ovellas e as cabras foron as primeiras en desaparecer do mapa. Ninguén se atreve xa a manter rebaños de pequeno tamaño cando o lobo os diezma sen tregua nin cuartel. Agora chegou o seu turno ao gando cabalar, que tradicionalmente era o que mellor resistía pola súa envergadura e pola súa capacidade de desenvolverse en semiliberdade nos montes comunais. Pero nin os cabalos se salvan do ataque. Nas parroquias situadas entre Miñotos e Abadín a situación alcanzou tal nivel de desesperación que algúns ganadeiros deixaron de microchipar os seus animais, pois saben perfectamente que unha proporción insoportábel dos potros non chegará ao final da tempada. O desánimo cala tan profundo que moitas baixas nin sequera se comunican ás autoridades competentes.
Un labirinto legal que asfixia ao rural
Convén lembrar o marco normativo no que se desenvolve este drama. O lobo ibérico goza actualmente dun nivel de protección legal que restrinxe de forma severa as posibilidades de control poblacional, tanto por parte dos ganadeiros como da propia administración autonómica. Calquera actuación sobre a especie debe sortear un labirinto burocrático que, na práctica cotidiana, deixa aos sectores do rural completamente desarmados ante o problema.
Non é menor o dato de que o Tribunal Superior de Xustiza de Galicia expresara dúbidas explícitas sobre a lexitimidade da lei autonómica que pretendía baixar o grao de protección do lobo ibérico no territorio galego. Dito doutra forma: o único instrumento normativo que podería ter aberto unha porta á xestión activa da especie atópase actualmente cuestionado polos tribunais de xustiza. Mentres os recursos legais se enredan en trámites e recursos, os ganadeiros do Xistral seguen contando mortos cada amencer.
A queixa dos comuneros de Frexulfe e Vilacampa resume con crueldade o sentimento xeneralizado do rural galego máis castigado pola despoblación e o abandono institucional. Sobran persoas para dictar normas dende os despachos, pero faltan mans para traballar o monte, e aos poucos que resisten non se lles facilita a tarefa. É a paradoxa amarga dun territorio que se baleira mentres se lle esixen estándares de conservación que ninguén axuda a sostener.
Unha paisaxe que non terá retorno
Basta con mirar os datos demográficos da comarca para entender a dimensión do problema. Non se trata simplemente de uns poucos animais perdidos ao ano, por doloroso que sexa para quen vive deles. Trátase dun modelo enteiro de aproveitamento sostible do monte que se desmorona peza a peza. Cando o gando desaparece dunha comunidade de montes na Serra do Xistral, a probabilidade de que volva é prácticamente nula. As silvas invaden todo en tempo récord. As plantacións de eucalipto e pino gañan terreo sen control. A paisaxe aberta, domesticada durante séculos pola acción paciente do pastoreo, convértese nun mato denso e impenetrable onde o lume atopará, cando chegue o verán, un combustible de extraordinaria virulencia.
O certo é que o problema da convivencia co lobo en Galicia leva anos sendo debatido nas consellerías, nos parlamentos e nos tribunais, con informes técnicos de por medio e declaracións institucionais de todo tipo. Pero rara vez se aborda dende a única perspectiva que realmente importa: a daqueles que o sufren na súa propia carne, no seu propio gando, no seu propio sustento diario. Os ganadeiros do Xistral non reclaman solucións máxicas nin carpetazos unilateralistas. Peden que se lles escoite dunha vez e que as decisións sobre a xestión da especie incorporen a realidade dun territorio que se baleira mentres o depredador prospera sen control. A pregunta queda flotando no aire da serra: ¿cantos animais máis terán que morrer antes de que alguén asuma que o modelo actual de convivencia non funciona para ninguén, nin para os ganadeiros, nin para os pobos, nin, a longo prazo, para o equilibrio ecolóxico do propio monte?
