Monterrei foi o epicentro dun lume que comezou o 12 de agosto na parroquia de A Granxa (Oímbra) e non se deu por extinguido ata o 31 de agosto. Neses vinte días as chamas comeron 23.763 hectáreas, obrigaron ao corte da autovía A-52 aislando temporalmente Ourense da meseta, danaron vivendas, provocaron varios feridos e mobilizaron recursos que rara vez se ven reunidos na provincia.
Como se desatou e se descontrolou o incendio
O lume iniciouse ás 14:30 do 12 de agosto en A Granxa. Aquela tarde había unha conxunción adversa: temperaturas elevadas, rachas de vento intensas e unha orografía abrupta. O monte da zona, con pendentes pronunciadas, facilitou a propagación das chamas e marcou o ritmo do desastre. En cuestión de horas, o que parecía un conato pasou a ser un fronte que avanzaba con violencia.
As cifras dos recursos desprazados dan idea do esforzo: 18 técnicos, 175 axentes, 241 brigadas, 153 motobombas, 6 pás, 8 unidades técnicas de apoio, 18 helicópteros, 34 avións e a intervención da UME. Aínda así, a forza do vento e a continuidade do combustible —matorral, monte raso e arbolado— impediron que eses medios dominasen o lume nos primeiros días.
O lume non respectou límites administrativos: acabou afectando a nove concellos —Oímbra, Monterrei, Cualedro, Verín, Laza, Trasmiras, Castrelo do Val, Baltar e Xinzo de Limia— e terminou por unirse co incendio orixinado en Gudín (Xinzo), o que multiplicou o seu alcance. Houbo evacuacións, varias casas calcinadas e danos en infraestruturas agrícolas: coches, coiras e patrimonio material que para algúns veciños era o último lazo con xeracións anteriores.
A «batalla» dese día tivo ademais episodios dramáticos. Tres brigadistas do Concello de Oímbra resultaron feridos e un mozo de 18 anos sufríu queimaduras en máis do 50% do seu corpo. No centro da comarca, aldeas como A Caridade quedaron rodeadas polas chamas o 13 de agosto: casas e vehículos foron pasto do lume en cuestión de minutos.
“Foi como a bomba de Nagasaki”, dixo Manuel Palanca, veciño dunha aldea próxima, ao lembrar como o lume envolveu quilómetros de monte.
Rescates, testemuños e pequenas luces na escuridade
O pánico e a solidariedade mesturáronse en varios momentos. En Santa Baia (Cualedro) vivíuse un rescate que podería servir de guión cinematográfico: tres persoas quedaron atrapadas nunha explotación ganadeira e, tras un primeiro intento fallido polas condicións, axentes da Policía Nacional volveron a entrar e lograron evacuar aos afectados cando a granxa xa estaba envuelta nun fume negro. Un teléfono que soou no momento axeitado salvou a vida dos que alí se agochaban.
En Monterrei, nomes e rostros saltan á vista como exemplos do drama. Samuel Vieira Justo, de 42 anos e fillo único, perdeu a vivenda que construíron os seus avós e na que había vivido toda a súa vida; o seu primo tamén quedou sen casa. Familias enteiras viron como a lembranza material das xeracións quedaba reducida a cinzas e á espera da axuda que tarde ou cedo terá que chegar.
E, entre tanta desgraza, a anécdota da azada perdeu a súa dimensión coloquial para converterse en símbolo: en Bousés (Oímbra), un cartel avisa con letras vermellas: «Se alguén perdeu unha aixa nos días do lume, tena Alfonso». Ese aviso resume a comunión veciña que aflorou: durante as horas máis críticas, os veciños se organizaron, apagaron, recolheron e cuidaron uns dos outros.
“Fixen o que tiña que facer”, dixo Alfonso Álvarez, un dos moitos que traballaron de madrugada para conter os focos.
Por que foi o segundo maior incendio de Galicia e que queda por facer
O incendio de Monterrei é xa o segundo máis extenso da historia de Galicia. Das 23.763 hectáreas, aproximadamente 14.491 foron de monte raso e 9.273 de arbolado. Esa combinación, xunta coa continuidade do combustible e as condicións meteorolóxicas, explica que as labores de extinción tivesen que adaptarse día tras día a un fronte cambiante.
A tragedia pon de novo sobre a mesa problemas estruturais: abandono da terra, ausencia de xestión do monte en amplas extensións, veráns máis secos e a necesidade de plans de prevención e defensa que non sexan só reactivos. Na comarca escóitase, ademais, o chamado a mellorar a coordinación entre administracións e a reforzar a rede de defensa contra incendios rurais con máis medios humanos e técnicas de prevención que eviten a acumulación de combustible.
A falta de confirmación oficial sobre a orixe exacta, a investigación segue o seu curso. Mentres tanto, as consecuencias son palpábeis: familias sen fogar, explotacións agrícolas danadas, castaños centenarios reducidos a troncos ennegrecidos e unha estrada autonómica pechada que deixou a Ourense temporalmente desconectada da meseta, co correspondente efecto no comercio e no transporte.
A recuperación será longa e custosa. Ademais das axudas urxentes -aloxamento, reconstrución e compensación polas perdas materiais- hai que pensar en programas de restauración de solos, reforestación con criterios de menor risco, e en medidas socioeconómicas que axuden a fixar poboación no rural para que haxa quen coida o territorio. En Monterrei, polo menos, quedou claro que a comunidade sabe responder: a imaxe de veciños en cadea pasando motobombas, de voluntarios e de compañeiros internacionais —bombeiros de Portugal que traballaron lado a lado cos ourensanos— xa é un capítulo máis na memoria colectiva.
Cando as chamas se apaguen por completo e comecen os inventarios, non se poderán recuperar os árbores centenarios nin os obxectos que arderon. Pero esa placa coa azada extraviada permanece como recordatorio de que, pese á magnitude do desastre, a resposta humana e a solidariedade serán determinantes na reconstrución.
