O milagre de Tuiriz: así revive en Pantón a malha tradicional con maquinaria centenaria

Poucas veces o pasado e o presente se dan a man con tanta elegancia como na aldea de Tuiriz. Alí, en pleno corazón xeográfico da comarca da Ribeira Sacra, a comunidade de montes veciñal e a asociación local recuperaron este domingo unha das tarefas agropecuarias máis entrañables e duras da historia rural galega. Cunha máquina de máis de cento dez anos de antigüidade como gran protagonista, os veciños lograron recrear paso a paso o proceso da malla do centeo. Un evento que xa vai pola súa sétima edición e que conseguiu consolidarse como unha das citas etnográficas de referencia do estío no concello lucense.

Do campo á era: o traballo da terra

Nada ocorre por casualidade nestas celebracións etnográficas que fuxen da mera representación folclórica e buscan a autenticidade absoluta. Cómpre recordar que todo o proceso comezou moito antes de que soase o primeiro motor. A propia comunidade de montes de Tuiriz asumiu o traballo de cultivar e colleitar a materia prima necesaria para a demostración. Para iso, plantaron unha hectárea completa de centeo nos terreos comunais.

Fai apenas unha semana, os veciños procederon á sega manual e mecánica dese cereal. Non é menor o detalle de que, unha vez cortado, o gran non foi trasladado inmediatamente á era, senón que se deixou protexido e almacenado en medas. Esas tradicionais estruturas cónicas, tan características da paisaxe agraria das terras do interior, son fundamentais para resgardar a colleita da humidade e das aves. Aí está a clave da agricultura tradicional galega: o coidado e a planificación meticulosa dos recursos antes de dar por terminada calquera faena. Tempo de máis esquecidas estas prácticas.

A xoia da coroa: maquinaria de hai máis dun século

O certo é que o gran atractivo desta sétima edición foi o rescate de auténticas pezas de museo, sacadas da necesidade e postas a funcionar de novo para goce e coñecemento das novas xeracións. O personaxe principal da xornada foi un veciño de San Mamede de Ribas de Miño. Esta persoa atesoura na súa propiedade un verdadeiro patrimonio etnográfico, composto por distintas pezas de maquinaria agrícola que pertenceron ao seu pai e ao seu avó.

Tras anos de desuso, este veciño encargouse de restaurar os aparellos e de coidalos con verdadeiro agarimo, evitando que o óxido e o esquecemento cobrasen unha vitoria máis sobre a memoria das aldeas. A peza estrela trasladada ata a aldea pontonesa de Tuiriz é unha máquina malladora que supera os cento dez anos de vida. A ninguén se lle escapa o mérito técnico que supón manter operativa unha máquina desta tipoloxía, concibida nunha época onde a mecánica era pura industria pesada e a electrónica brillaba pola súa ausencia.

Pero a tecnoloxía de ferro fundido non funciona soa. Xunto a esta máquina centenaria, o veciño de San Mamede trouxo tamén un motor independente de gran tamaño. Todo un testamento da enxeñería de principios do século XX que, segundo os seus propios cálculos, arredará tamén o século de antigüidade. Ver estes motores en funcionamento é contemplar o latexo dunha Galicia rural profundamente transformada nas últimas décadas. A cifra fala por si soa: máis de cen anos de historia resistindo o paso do tempo e a rudimentaria complexidade das eras da montaña lucense. Non parece casualidade que precisamente na Ribeira Sacra, unha zona de constante e acusada despoboación, se libren este tipo de batallas históricas a favor da memoria.