Un mozo de 29 anos morreu ás portas do centro de saúde de Illas Canarias, en Lugo. Non morreu na rúa por falta de axuda: morreu ante a porta pechada do servizo público que existe precisamente para evitar que a xente morra. A diferenza entre unha porta aberta e unha porta pechada foi, probablemente, a diferenza entre a vida e a morte. E esa porta estaba pechada porque en agosto a sanidade pública galega funciona en modo mínimo.
O caso é aínda máis escalofriante pola idade da vítima: 29 anos. Non é un ancián fráxil nin un paciente crónico. Cando alguén tan novo morre, as preguntas son inevitables: ¿tería sobrevivido se tivese recibido atención inmediata? ¿Un centro de saúde operativo as 24 horas habría cambiado o desenlace? Nunca o saberemos con certeza. Pero a dúbida en si xa é unha condena do sistema.
O episodio non é un caso aislado. Estas mesmas semanas vimos o centro de saúde de Ponte Sampaio sen abrir, con veciños desesperados agardando unha atención que non chegaba. A praia de A Punta, en Vigo, está vetada ao baño tras unha segunda analítica que non aclara nada: a cidade sen resposta sanitaria nin administrativa. E a agresión a dous nenos en Pontevedra cumpre quince días sen resposta institucional. O patrón é o mesmo: no verán, a administración vacíase, os servizos redúcense e os cidadáns quedan desprotexidos.
A escusa é coñecida: en agosto hai menos profesionais, máis vacacións e menos recursos. Pero a poboación non desaparece en agosto. De feito, en moitas zonas galegas aumenta: turismo, veraneantes, retornados. A costa galega multiplica a súa poboación xusto cando a sanidade pública a reduce. É unha contradición absurda que repetimos cada ano como se fose unha lei natural. Non o é: é unha decisión política e organizativa.
O modelo de urxencias de atención primaria —os famosos PAC e os puntos de atención continuada— foi creado para cubrir estas lacunas. Pero anos de recortes, falta de substitucións e desfinanciamento deixaron o sistema ao mínimo. Pechar un punto de atención ou non cubrir unha garda non aforra diñeiro: transfíreo. Trasládase aos hospitais, que reciben o que a atención primaria non pode atender. Trasládase ás familias, que asumen o desprazamento a outra cidade. E ás veces, como en Lugo, trasládase a unha vida.
Fai falta un pacto sanitario estatal de verdade, pero tamén decisións concretas en Galicia. Cobertura garantida de todas as gardas de agosto, con incentivos reais para os profesionais que as asumen. Un mapa de urxencias estival que acompañe o mapa real de poboación, non o do padrón. E transparencia: cando algo falla, explicalo sen eufemismos. A familia do mozo de Lugo merece saber exactamente que pasou, que recursos había dispoñibles e que se fixo. A opacidade administrativa é a segunda agresión que sofren as vítimas.
Hai quen dirá que unha morte non fai verán estatístico, que o sistema salva miles de vidas cada día. É certo. Pero a sanidade pública non se mide só polos seus éxitos rutinarios: méeuse pola súa capacidade de resposta no peor momento, no día máis tonto, na porta que ninguén esperaba ter que chamar. Ese é o estándar dun país civilizado.
Morrer ás portas dun centro de saúde non é mala sorte. É o retrato dun sistema que en agosto deixa de ser tal. Que non se repita non é suficiente: hai que garantir que non poida repetirse.
