A pobreza cronifícase: Cáritas Ourense ao borde da sustentabilidade

No corazón de Galicia, unha das entidades sociais máis veteranas acendeu todas as alarmas. O fenómeno non é exclusivo da provincia de Ourense, pero os datos que manexan os seus responsables debuxan un mapa da exclusión que se estende máis alá do conxuntural. Cando as cifras anuais se pechan cun saldo negativo que supera con creces o previsto, a pregunta que flota no ambiente non é se a pobreza aumenta –iso xa o sabe calquera que atravese os barrios máis humildes–, senón se as redes de solidariedade organizada poden aguantar o tirón. A tendencia, lonxe de remitir, consolidouse: cada vez máis fogares demandan axuda, pero non a de urxencia de antes, senón unha asistencia prolongada que desborda os esquemas tradicionais de intervención.

Un perfil de usuario que xa non é o de antes

Durante décadas, as organizacións benéficas deseñaron os seus programas para atender emerxencias puntuais: unha factura de luz, un lote de alimentos para un mes, a roupa para o colexio. Ese modelo saltou polos aires. Os equipos técnicos comproban que as persoas que cruzan as súas portas arrastran problemas complexos e entrelazados: desemprego de longa duración, precariedade laboral que impide calquera aforro, vivenda inestable, problemas de saúde mental non tratados, fenda dixital que dificulta a busca de traballo. O que antes era un parche agora convértese nun acompañamento que pode durar meses ou anos. E ese acompañamento esixe persoal, tempo e recursos económicos que non sempre chegan pola vía das subvencións ou as doazóns.

Este cambio de perfil non é unha impresión dos traballadores sociais. Reflicteno os balances contables da entidade, que por primeira vez en moito tempo presentan un resultado negativo de consideración. Non é un desaxuste menor: implica que os gastos operativos –salarios, subministracións, alimentos comprados, alugueiros de locais de acollida– superaron os ingresos ordinarios. A situación obriga a preguntarse se a administración pública está asumindo a súa parte de responsabilidade ou se, pola contra, está externalizando de facto a loita contra a pobreza en entidades do terceiro sector que xa non poden máis.

A cronificación da pobreza, un fenómeno galego

Galicia non é allea a esta dinámica. Diversos informes autonómicos e estatais sinalaron que a taxa de risco de pobreza ou exclusión social se mantén estancada na comunidade, con lixeiros repuntes nas zonas rurais e nas cidades medias. Ourense, cunha poboación envellecida e unha economía moi dependente do sector servizos e das transferencias públicas, é especialmente vulnerable. Cando as pensións non chegan a cubrir os gastos básicos, cando o mercado laboral ofrece contratos precarios que non permiten independizarse, cando a vivenda se encarece sen que os ingresos acompañen, o colchón das familias esgótase. E entón aparece Cáritas.

A paradoxa é que canta máis xente necesita axuda, menos recursos quedan para ofrecela. É un círculo vicioso que só pode romperse cunha aposta decidida por políticas públicas de inclusión.

Neste contexto, o déficit da entidade ourensá non é un feito illado. Outras dioceses galegas están experimentando tensións similares. O que varía é a magnitude, pero a dirección é a mesma: o terceiro sector está asumindo un peso que corresponde ao Estado do benestar. A pregunta incómoda é se esa sobrecarga é sostible a medio prazo. As doazóns particulares, aínda que xenerosas, teñen un teito; as subvencións institucionais chegan con contaxotas e, a miúdo, con atraso; o voluntariado, piar fundamental destas organizacións, tamén sofre desgaste.