Ribeira Sacra ante o espello da Unesco: leccións dunha candidatura que resiste

A decisión da Unesco sobre a Ribeira Sacra como Patrimonio da Humanidade aínda non está escrita, mais o camiño fíxose máis escarpado. O consello asesor de Icomos emitiu un ditame que, aínda que non vinculante, sementa dúbidas e obriga a unha reflexión profunda sobre os criterios que realmente pesan na designación dun ben mundial. Máis aló do golpe anímico, este episodio ofrece unha oportunidade para analizar que significa realmente aspirar a un selo internacional e como as comunidades poden xestionar os seus propios recursos culturais e naturais sen depender exclusivamente dun recoñecemento externo.

A candidatura da Ribeira Sacra non é un capricho administrativo. Detrás hai décadas de traballo, estudos, inventarios e unha vontade colectiva de poñer en valor unha paisaxe modelada por séculos de actividade humana. Porén, o baremo de Icomos esixe non só singularidade, senón tamén un valor universal excepcional que, segundo o organismo, non está suficientemente demostrado neste caso. Esa esixencia, comprensible nun contexto de saturación de candidaturas globais, choca coa realidade dun territorio que soubo conservar as súas esencias sen necesidade de etiquetas.

O proceso que vai máis aló dun ditame

Cómpre lembrar que o informe de Icomos é un paso intermedio, non unha sentenza. A delegación impulsora viaxará a Busán (Corea do Sur) a finais de xullo coa intención de defender a candidatura, consciente de que o ditame non é favorable pero tampouco definitivo. Na historia recente houbo casos nos que o comité da Unesco corrixiu a avaliación inicial, valorando aspectos que o informe técnico subestimara. A Ribeira Sacra, por tanto, non tira a toalla: prepárase para unha batalla dialéctica onde a paisaxe, a cultura e a emoción poden inclinar a balanza.

O proceso de avaliación, porén, deixa ao descuberto unha paradoja: mentres que o patrimonio mundial busca protexer bens excepcionais, a miúdo os criterios de selección tenden a privilexiar modelos canónicos ou territorios cunha narrativa histórica máis lineal. A Ribeira Sacra, coa súa mestura de mosteiros, viñedos en socalcos, canóns fluviais e unha ocupación humana que se remonta á antigüidade, encaixa mal en categorías ríxidas. Quizais a súa debilidade é, precisamente, a súa complexidade: non é un monumento único nin unha paisaxe virxe, senón un palimpsesto de usos e tempos que ás veces resulta difícil de explicar a un comité internacional.

Fortalezas que perduran, debilidades que invitan a reflexionar

Da análise de Icomos despréndense aspectos positivos que o propio organismo recoñece: a autenticidade da paisaxe, a pervivencia de técnicas agrícolas tradicionais, a rede de mosteiros e a interacción entre o río e as ladeiras. Pero tamén sinala carencias que, máis que erros, son desafíos compartidos por moitos territorios con vocación patrimonial. A falta dun valor universal excepcional claramente definido, a presenza de infraestruturas como encoros ou a dificultade para demostrar que os criterios de integridade e autenticidade se manteñen sen fisuras son obxeccións habituais en candidaturas que non responden ao ideal dunha paisaxe conxelada no tempo.

Os encoros, en particular, son un elemento controvertido. Se ben forman parte da paisaxe actual da Ribeira Sacra, o seu impacto visual e funcional choca coa imaxe dun entorno inalterado. Porén, hai quen defende que esas infraestruturas tamén son testemuño dunha época e que, xestionadas de forma adecuada, poden integrarse na narrativa patrimonial sen desvirtuala. O reto está en convencer a avaliadores que aplican un baremo deseñado para realidades moi distintas. A candidatura, nese sentido, obriga a redefinir que entendemos por excepcionalidade nun mundo onde o humano e o natural se entrelazan de forma indisoluble.