De Allariz a Ceuta: a historia dun triple asasinato que rematou no gran correccional africano

Tres homicidios cometidos dentro dun penal a finais do século XIX bastaron para estremecer a Allariz e para que un criminal ourensán acabase pagando as súas cadeas perpetuas a miles de quilómetros da súa terra. O escenario final: a prisión de Ceuta, o destino reservado aos reclusos máis perigosos da época e o lugar onde o Goberno da Rexencia quixo converter os territorios españois de África nun afastado gran correccional.

Un crime dentro da cárcere

O inhabitual do caso non está só na cifra de vítimas, senón no escenario. Os tres homicidios cometéronse na propia cárcere local de Allariz, o que converteu un espazo pensado para conter a delincuencia no lugar dunha masacre. Para unha vila da comarca de Allariz, afeita a unha vida tranquila xunto ao Arnoia, o impacto debeu de ser considerable. A noticia recolle que o suceso «estremeceu ó pobo» a finais do oitocentos.

Quen os cometeu foi condenado a todas as penas perpetuas que a lexislación permitía entón acumular. E con elas chegou o destino que as autoridades reservaban para os casos extremos: o traslado a Ceuta.

Ceuta como gran correccional

Non é un dato menor o da prisión ceutí. Naqueles anos, o Goberno da Rexencia contemplaba os territorios españois do norte de África como un lugar idóneo para afastar os criminais máis perigosos da península. Un gran correccional ao outro lado do estreito, coa distancia como instrumento adicional de castigo. O asasino de Allariz acabou cumprindo alí a totalidade das súas condenas perpetuas, lonxe de Galicia e de calquera posibilidade de volver á súa terra.

A figura do presidio africano é un capítulo coñecido da historia penitenciaria española, pero este caso ilustra concretamente como funcionaba: un delincuente dunha vila ourensán podía ver como o seu castigo se medía non só en anos, senón en quilómetros.

Do penal á Casa da Cultura

Do escenario dos feitos queda hoxe moi pouco, ou mellor dito, algo moi distinto. A vella cárcere de Allariz, onde aconteceron os homicidios, funciona desde hai anos como a Casa da Cultura da localidade. Quen hoxe acode a unha conferencia ou a un acto cultural no edifício faino, probabelmente, sen saber que aquelas paredes acolleran unha das páxinas máis escuras da historia penal da comarca. Os edificios cambian de uso; a memoria, en cambio, precisa quen a recupere.

A prudencia, sinala o autor da crónica orixinal, levouno a non identificar o lugar de residencia do protagonista desta historia, por respecto aos posíbeis descendentes que aínda conserven algunha lembranza ou vínculo con aquel episodio. É unha decisión comprensíbel. Os delitos do século XIX deixaron apelidos e estirpes, e o paso do tempo non sempre borra a sombra que cae sobre unha liñaxe.

A actualidade que trae o pasado

Por que rescatar agora unha historia de hai máis dun século? O propio punto de partida da crónica explícao: a permanente actualidade e o estado de preconflito no que vive Ceuta. A cidade autónoma volve unha e outra vez aos titulares, e esa reincidencia noticiosa convida a mirar cara a atrás, cara á súa historia como fronteira, como praza militar e como espazo de confinamento. A prisión que acolleu ao asasino de Allariz é parte desa memoria compartida entre Galicia e o norte de África, un fío incómodo pero real que une ambos os territorios.

A ninguén se lle escapa que as historias penais de hai cento vinte anos din tanto da época que as produciu como dos propios delincuentes. A idea de resolver o problema da criminalidade perigosa afastándoa fisicamente, depositándoa nun territorio afastado e convertido en correccional, responde a unha concepción do castigo que hoxe resulta cando menos discutíbel. Pero no seu momento foi política de Estado.