O horizonte transformado de As Pontes: do inmenso oco mineiro ao lago que mudou A Terra Chá

Desde mediados desta semana, a silueta do concello coruñés das Pontes volveu cambiar de forma radical. A demolición das catro torres de refrixeración da antiga central térmica deixou un baleiro tanxible no ceo do val, deixando unicamente en pé a alta cheminea que agora se alza como un faro solitario. Poucas veces unha paisaxe industrial mudou tantas veces en tan poucas décadas. Con todo, cómpre recordar que esta non é a primeira vez que o horizonte desta zona de A Terra Chá se borra e se redeseña por completo para adaptarse aos novos tempos.

A demolición dun símbolo e a desorientación da paisaxe

Quen transite hoxe polas inmediacións da antiga infraestrutura enerxética nota a diferenza de inmediato. Os veciños do municipio constatan que o perfil orográfico e arquitectónico se alterou. Observan o ceo e tratan de asimilar a nova proporción das altitudes. Sen as enormes estruturas de formigón acompañándoa, a cheminea que permanece en pé transmite agora unha sensación visual completamente distinta para os habitantes da comarca. Resulta inevitable deter a mirada nese inmenso oco deixado polas voladuras controladas en pleno corazón do val galego.

A ninguén se lle escapa que a despedida destas estruturas marca un punto e áparte. As vibracións dos explosivos non só derrubaron toneladas de materiais, senón que abalaron unha imaxe gravada na retina colectiva durante os últimos decenios. A transición enerxética esixe estes sacrificios visuais e estruturais. Demasiado tempo mirando cara arriba para comprobar que a paisaxe, unha vez máis, se plegou ás esixencias da historia industrial e económica de Galicia. O certo é que a localidade vive un período de profunda redefinición da súa propia identidade visual e económica.

Da extracción incipiente ao dominio do lignito

Máis alá do impacto visual dos recentes derrubamentos, a verdadeira historia das transformacións deste val remóntase a moito antes de que o carbón ardese nas caldeiras da extinta central. A explotación dos ricos xacementos de lignito na zona non é unha novidade recente no rexistro histórico. Os primeiros movementos de terra para extraer este combustible fósil documentáronse xa na década dos anos corenta do pasado século. Aqueles foron tempos dunha actividade moito máis modesta, marcada polo esforzo manual e unha maquinaria que hoxe resultaría primitiva.

Non é menor o dato do que ocorreu tres décadas despois. O verdadeiro punto de inflexión na morfoloxía do territorio chegou no ano 1972. Por aquel entón, unha das grandes empresas eléctricas do país tomou o control absoluto das rendas do xacemento. A transformación foi inmediata e brutal para a xeografía. Aquele modelo produtivo requiriu dunha ambición sen precedentes, convertendo a explotación no que durante anos ostentou o título da maior mina a ceo aberto de toda España. Un burato colosal que devorou o relevo tradicional para alimentar a inestable demanda eléctrica nacional.

O inmenso oco que se converteu en auga

Dificilmente pode comprendese a magnitude do impacto sen atender ás dimensións daquela ferida aberta na terra. O avance imparable das máquinas escavadoras modificou a topografía, alterando para sempre os cursos de auga subterráneos e a composición xeolóxica do subsolo de A Terra Chá. Aqueles xigantesco cráter mineiro foi o corazón latexante da economía pontesa, proporcionando emprego directo e indirecto a centos de familias durante xeracións enteiras. A dependencia dun só recurso modelou non só a paisaxe, senón tamén a sociedade, creando un ecosistema cultural fortemente ligado á obtención de carbón e ao seu posterior procesamento na infraestrutura enerxética contigua.