Un ano despois dos grandes incendios de Ourense, hai unha imaxe que resume mellor que calquera discurso o que significa recuperar o monte: Verónica volve subir co seu gando a Chandrexa de Queixa, e unha familia chegada de Estremadura cría 200 cabras e ovellas en Vilariño de Conso. Mentres Galicia compra avións e contrata brigadas, uns poucos pastores fan cada día, con dentes de ovella, o que ningún dispositivo pode facer despois: impedir que se acumule o combustible.
Dímonos sen rodeos: o pastoreo extensivo é a política antiincendios máis barata e máis ignorada que ten Galicia. Cada rebaño que ramonea toxo, xesta e férnula está retirando toneladas de combustible fino, exactamente o material que converte un raio ou un cigarro en unha columna de fume visible desde o espazo. A ciencia forestal lévaa décadas documentando: as zonas pastoreadas arden menos, arden máis despacio e dan aos extintores un flanco onde traballar. Non é romanticismo rural, é física do lume.
Con todo, o discurso institucional segue ancorado na épica do extintivo. Presentamos bombardeiros como se fosen a solución e orzamentamos a prevención como se fose un gasto menor. A paradoja chega ao absurdo: Europa paga aos gandeiros por manter o territorio —os fondos agroambientais existen precisamente para iso—, pero ninguén condiciona esas axudas a unha xestión real do monte, nin as administracións galegas foron capaces de articular un programa serio de pastoreo dirixido, con rebaños asignados a zonas concretas de risco. Temos a ferramenta, temos quen queira usala e temos diñeiro para pagala. O que falta é o enchufe entre as tres cousas.
O caso da familia extremeña que se instalou en Vilariño de Conso merece unha reflexión adicional: chegaron de fóra, a un territorio que nós, os galegos, abandonamos á velocidade do éxodo rural. Non se trata dunha anécdota, senón dun diagnóstico. O interior de Galicia está a repoblarse grazas a iniciativas alleas, porque os nosos só ven no monte un custo e non un oficio. Un pastor pode vivir do monte; un pirómano ou un descoidado só poden queimalo. A diferenza entre unha Galicia viva e unha Galicia que arde cada verán decídese nesa ecuación económica, non no número de avións anfibios.
Fai un ano, as cinzas cubriron Valdeorras e as comarcas do Ríos. As feridas que nin o diñeiro pode borrar son tamén as dun modelo: monte abandonado, lindes sen limpar, pobos sen gando. As indemnizacións chegan tarde e non reconstruen o tecido territorial. Os rebaños si. Cada parella de pastores que se queda sostén os camiños, mantén limpas as fincas limítrofes, avisa do que ve e, de paso, produce carne e leite cunha calidade que os mercados pagan cada vez mellor.
O que pedimos é pouco e concreto: un plan galego de pastoreo preventivo con orzamento propio, axudas condicionadas á xestión efectiva do monte, seguro de responsabilidade resuelto e acceso garantido a terreos comunais hoxe en desuso. Que a Xunta sente na mesma mesa a gandeiros, forestais e protección civil, e debuxe un mapa de rebaños sobre un mapa de risco de incendio. O solape entre ambos debería avergonzarnos por ser tan evidente e tan desaproveitado.
Verónica volveu a Chandrexa. A pregunta é se Galicia volverá con ela, ou se seguiremos pagando avións para apagar o que unhas cabras comerían gratis.
