Noemí Díaz, divulgadora: O mar, a mellor farmacia gratuita

Noemí Díaz Orol ofrecerá este sábado ás 17:30 no Museo do Mar de Sada unha conferencia titulada «As carolas e os autocuidados no mar de setembro», aberta e gratuíta para o público. A ponencia abordará unha tradición costeira galega que combina prácticas de hixiene, baños e coidados persoais ligados á chegada de visitantes do interior aos comezos do outono. O acto, organizado pola delegación local, pretende recuperar a memoria desas estadas e subliñar os beneficios do mar como recurso natural para a saúde. A iniciativa chega nun contexto local de interese pola divulgación etnográfica e a saúde comunitaria.

Díaz, divulgadora radicada en Ribadeo, conecta a proposta coa súa propia historia familiar: as súas primeiras experiencias proceden das visitas que facían ao litoral a súa avoa, Josefa Fernández Santos, e a súa madriña, María Díaz Fernández, oriúndas de Candal, na parroquia de San Martiño de Lúa, no concello de Pol. Na charla traerá testemuños e documentos que recuperan a lingua e as costumes de quen acudía ao mar en setembro. O obxectivo é non só describir a práctica, senón contextualizala social e sanitariamente na Galicia de finais do século XIX e comezos do XX.

A ponente explicará por que estas mulleres e familias eran coñecidas con nomes tan variados ao longo da costa: na zona de Ribadeo falábase de «canouras», en Barreiros e Foz de «carolas» e no contorno de Viveiro de «carrachentas». Trátase de denominacións populares que, segundo Díaz, non responden a unha única interpretación e reflicten a diversidade dialectal e cultural do litoral galego. Ademais, destaca que o fenómeno estendérase por toda a costa, non sendo exclusivo dunha soa comarca, e que esas palabras agochan prácticas concretas de convivencia e autocuidado.

Sobre a orixe dos apelidos, a investigadora ofrecerá varias hipóteses baseadas en fontes orais e escritas. O termo «canoura» podería aludir a unha peza do muíño onde se trillaba o trigo ou á costume de levar pan da casa; «carola» vincúlase tamén a «carolo», un anaco de pan pequeno que se consumía durante a estadía. En canto a «carrachenta», Díaz cita a obra de Fina Roca e suxire unha relación coa presenza da chamada pega carrachenta, unha ave que baixa ao litoral en setembro para alimentarse, o que podería dar nome ao grupo humano que arribaba entón.

A charla situará o inicio documentado destas correntes humanas no último terzo do século XIX, con rexistros desde aproximadamente 1870 que mencionan bañistas procedentes do interior. Díaz subliña que a idea do mar como terapia non é nova: xa na Antigüidade clásica asociábanse augas e baños á saúde, e no século XVIII médicos ingleses defenderon cientificamente os beneficios dos baños de mar. Co tempo esa práctica modernizouse e chegou a profesionais sanitarios galegos que a recomendaron para recuperarse do esforzo agrícola e tratar algunhas doenzas.

Os asistentes coñecerán ademais como se organizaban esas estadías: as familias solían aproveitar os primeiros días de setembro, despois do traballo de verán, para trasladarse á costa. Alugaban cuartos con cociña e traían provisións — pan, manteiga, queixo — para cociñar, porque non todos se podían permitir comer fóra. Existía unha notable diferenza de recursos entre quen acudían, pero a práctica do baño e do aire mariño era transversal e amplamente valorada polos seus efectos sobre o corpo.

Durante a conferencia repasarase testemuños sobre hábitos de hixiene, costumes alimentarios e prácticas comunitarias vinculadas a eses días de costa, así como fotografías e documentos de arquivo que permiten reconstruír a experiencia. Díaz pretende que o público entenda non só a dimensión etnográfica senón tamén o compoñente sanitario e emocional desa migración estacional e do vínculo afectivo co litoral.